Toplumun gözünde “akıllı olmak” bir meziyet, bir kurtuluş kapısı olarak görülür. Oysa bu kavram derinlemesine sorgulandığında, özgürlüğün değil, tam aksine zihinsel köleliğin rafine bir biçimi olduğu anlaşılır. Akıl, çoğu zaman özgürlükle değil, önceden çizilmiş sınırlarla çalışır. Bu sınırlar, mantığın kurallarıyla, eğitimin çerçevesiyle ve toplumun değer yargılarıyla çizilmiştir. Bu yüzden, aklın en “doğru” kabul edildiği yerde, çoğu zaman en büyük özgürlük kaybı yaşanır.
Bu bağlamda akıllı olmak; uyum sağlamak, mantıklı olmak, mantığın sınırları içinde kalmak demektir. Ancak bu sınırlar ne zaman, kim tarafından ve hangi niyetle belirlendi? Aristoteles mantığı, düşünceyi düzenlemek adına kurallar koydu ama aynı zamanda düşünmenin doğasını sabitledi. Düşünmek artık bir keşif değil, bir doğruluk aritmetiği haline geldi. Düşünce, cesur bir arayış olmaktan çıkıp, sistemin içinde onaylanabilir cümleler kurma sanatına dönüştü.
Oysa Sokrates öncesi doğa filozofları – Thales, Herakleitos, Anaksimandros ve diğerleri – düşünmeyi bu şekilde zincirlemediler. Onlar için düşünce, doğayı anlama çabasıydı; bir mantık kalıbına değil, varoluşsal meraka dayalı bir akıştı. Onlar düşünceyi disipline etmeye değil, onunla birlikte akan bir varoluşu çözmeye çalıştılar. İşte o yüzden onların düşünceleri daha vahşi, daha özgür, daha canlıdır.
Bu zihinsel esaretin bir başka yüzü de zekâ eğrisinde gizlidir. Zekâ dağılımı çan eğrisi gibidir. Uçlardaki insanlar – yani çok düşük ve çok yüksek zekâya sahip olanlar – genellikle bu akıl kalıplarına uymazlar. Düşük zekâ sistemi anlayamaz, yüksek zekâ ise sorgular ve aşar. Sadece ortalama zekâ sistemin işçisidir; o, aklı en “doğru” biçimde kullanan ve en fazla boyun eğendir. Bu yüzden toplumun “makbul bireyi”, genellikle eğitilmiş ama sorgulamayan ortalama akıldır.
Çünkü sistem, sınırları aşan düşünceden korkar. Zekânın uçlarındaki özgürlük potansiyeli, onun istikrarına tehdit oluşturur. Düşüncenin özgürlüğü, sistemin kontrolüne sığmaz. Bu nedenle düşünen değil, düşünen gibi görünen bireyler yüceltilir.
O halde tekrar soralım:
Akıllı olmak nedir?
Gerçekten özgür düşünmek mi, yoksa sadece sistemin uygun gördüğü biçimde düşünmek mi?
Ve belki de asıl soru şudur:
Aklı yeniden özgürleştirmek mümkün mü, yoksa artık hepimiz öğrenilmiş aklın köleleri olarak kalmaya devam mı edeceğiz
