Zaman üzerine düşündüğümüzde, çoğu kez onu düz bir çizgi gibi algılarız. Geçmişten geleceğe doğru ilerleyen, tek yönlü ve değişmez bir akış. Ancak bu basit görünen kabul, hem felsefenin hem de bilimin derin tartışmalarında kırılganlığını hemen ele verir.
Örneğin, “anti-zaman” diye bir şey olabilir mi? Eğer Hegel’in tez–antitez–sentez yaklaşımını uygularsak, “tez” olarak zamanı koyduğumuzda, onun “antitezi” anti-zaman olacaktır. Bu durumda sentez, ikisinin ötesinde yeni bir kavrayış, belki de zamanın varlıkla ilişkisini daha derin bir boyutta açıklayan bir kavram olurdu.
Burada karşımıza çıkan soru şudur: Zamanın bir yönü var mıdır? Fiziksel dünyada entropi kavramı bize zamanın tek yönlü işlediğini, yani düzenin dağınıklığa doğru aktığını söyler. Düşen bir kavanozun parçalarının her yöne savrulması gibi, evren de Büyük Patlama’dan sonra her yöne doğru genişlemektedir. Ancak bu genişleme, zamanın yalnızca “ileriye” aktığı algısını gerçekten doğrular mı, yoksa zaman da evrenin genişlemesi gibi çok yönlü bir olgu mudur?
İnsanın zamanla ilişkisi, burada belirleyici noktayı oluşturur. Zamanın ileriye doğru aktığını söylememiz, aslında insan bilincinin kendi deneyimini düzenleme biçimidir. Sağ–sol, yukarı–aşağı gibi uzamsal yönler vardır; fakat zamanın yönü, yalnızca insana özgü deneyimden doğar. Zamanın “ileri” olması, geleceğin geçmişten sonra gelmesidir; fakat bu, evrenin kendisinde değil, insanın evrene yüklediği anlamdadır.
Dolayısıyla insansız bir zaman düşünülebilir mi? Burada mesele felsefi bir paradoksa dayanır. Evren kendi akışı içinde var olabilir; fakat “zaman” dediğimiz şey, insan bilincinin düzenleyici kategorisidir. İnsan olmadan zamanın varlığını kabul etmek, aslında insanın koyduğu ölçütleri insansız bir evrene yansıtmaktan başka bir şey değildir.
Kısacası, zaman yalnızca akan bir çizgi değil, insanın varoluşunu kavrayış biçimidir. Belki de “anti-zaman” diye bir kavram, gerçekte zamanın tersine işlemesi değil, onun insansız, mutlak ve yönsüz bir akış olarak tahayyül edilmesi olabilir. Ve sentez, insanın kendi bilinç sınırlarını fark ederek, zamanı yalnızca fiziksel bir ölçü değil, varoluşsal bir deneyim olarak yeniden düşünmesinde yatmaktadır.
