EONOMİ Mİ, ADALET Mİ?
Bu çok katmanlı bir soru ve aslında Türkiye şu an içinde bulunduğu labirentin çıkış kapısını arıyor. Toplumun her kesiminden yükselen o “geçinemiyoruz” feryadı, sadece cüzdanın boşalmasıyla değil, o cüzdanın neden boşaldığına dair duyulan adaletsizlik hissiyle de ilgili.
“Ekonomi mi, adalet mi?” sorusuna verilecek cevap, aslında bir binanın temeli ile dış cephesi arasındaki ilişkiye benzer.
İlk Düğme Hangisi: Neden Adalet Sistemi?
Pek çok ekonomist ve sosyoloğa göre, yanlış iliklenen ilk düğme Hukuk ve Adalet sistemidir. Bunun nedenlerini şöyle sıralayabiliriz:
Güven Endeksi ve Yatırım: Bir ülkeye ne yerli ne de yabancı yatırımcı, parasının ve emeğinin hukuk güvencesinde olmadığını düşünürse gelmez. Hukukun olmadığı yerde belirsizlik başlar; belirsizliğin olduğu yerde ise döviz artar, fiyatlar kontrolden çıkar.
Liyakat ve Yolsuzluk: Adalet sistemi işlediğinde, kamu kaynaklarının yanlış kullanımı veya liyakatsiz atamalar denetlenir. Eğer bir yönetici hata yaptığında “hesap vereceğini” bilirse, o buzdağına çarpmadan önce rotayı değiştirir. İstifa mekanizmasının çalışmaması, aslında hukuki ve siyasi sorumluluk zincirinin kopmasından kaynaklanır.
Sosyal Barış: İşçinin, madencinin veya öğretmenin sokakta olması, hak arama yollarının tıkandığına dair bir inançtan beslenir. Adalet, toplumun “gazını alan” değil, “hakkını veren” bir mekanizma olduğunda sokaktaki gerilim yerini rasyonel çözümlere bırakır.
Ekonomik Müdahale Neden “Yalnız” Yetmez?
Sadece ekonomik verilerle (faiz artırımı, vergi düzenlemesi vb.) bu durumu çözmeye çalışmak, temeli kayan bir binanın duvarlarını boyamaya benzer.
Fiyatlar ve Denetim: Marketlerdeki “alev”, sadece arz-talep meselesi değil, aynı zamanda fırsatçılığı engelleyecek bir denetim (hukuk) mekanizmasının eksikliğidir.
Enflasyon Psikolojisi: Halk, adaletin ve şeffaf bir yönetimin olmadığına inanırsa “yarın daha kötü olacak” beklentisiyle hareket eder. Bu beklenti, fiyatların asıl yükselme sebebidir.
“Buzdağı” ve Sorumluluk Meselesi
Yazında belirttiğin “Allah’a emanet” hissi, kurumsal yapıların zayıflamasından kaynaklanıyor. Modern bir devlette “önlem alıyoruz” diyenlerin bu önlemi verilerle, somut takvimlerle ve en önemlisi başarısızlık durumunda bedel ödeyerek kanıtlaması gerekir.
Sorumluluk alınmayan bir yerde, hatalar birikerek devasa bir yapıya dönüşür. Madencinin can güvenliği, öğrencinin yurdu, emeklinin sofrası; hepsi bu “sorumluluk almama” kültürünün kurbanı haline gelir.
Özetle
Eğer ekonomi bir meyveyse, adalet o meyveyi veren ağacın köküdür. Kök çürüdüğünde ne kadar gübre (para/kaynak) dökerseniz dökün, meyve acı olmaya devam edecektir. Bu yüzden “ilk düğme” her zaman adalettir; çünkü adalet güveni, güven ise istikrarı getirir.
Sokaktaki insanın derdi sadece ekmeğin fiyatı değil, o ekmeğin neden her geçen gün küçüldüğüne dair mantıklı, dürüst ve adil bir açıklama duyamamaktır.
Mr. Biri
(Havadan sudan yazılar)
