4 Ekim 1853 tarihinde, Rus ordularının Eflak ve Boğdan‘ı işgali üzerine Osmanlı İmparatorluğu Rusya’ya savaş ilan etti.
Beş ay sonra, Rus donanmasının Osmanlı filosunu Sinop’ta imha etmesi sonucunda, İngiltere ve Fransa Kırım Savaşı’na katılarak Osmanlı İmparatorluğu’na destek verdiler.
Kırım Savaşı, Avrupa’nın önde gelen güçlerinin katıldığı ilk modern savaşlardan biri olarak tarihe geçti.
Bu savaş, hem askeri teknolojiler hem de diplomatik dengeler açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor.
Savaşın neticesinde Osmanlı İmparatorluğu, İngiltere ve Fransa’nın zaferi, Rusya’nın ise yenilgisiyle sonuçlandı.
1856 yılında imzalanan Paris Antlaşması ile sona eren bu savaş, yalnızca bir askeri çatışma olmanın ötesinde, 19. yüzyıl güç dengelerini yeniden şekillendirdi ve jeopolitik açıdan önemli bir dönüm noktası haline geldi.
‘Mesele Kırım değil’
Kırım Savaşı başladığında, Rusya’nın başında Osmanlı İmparatorluğu için “hasta adam” benzetmesini yapan Çar I. Nikolay, Fransa’nın başında stratejik bir zafer arayan İmparator III. Napoleon ve İngiltere’nin başında 63 yıl tahtta kalacak olan Kraliçe Victoria bulunuyordu.
Osmanlı İmparatorluğu, hem iç hem de dış alanda güç kaybetmeye başlamıştı.
Rusya, Ortodoksların haklarını koruma iddiasında bulunurken, Fransa Katolik Hristiyanların haklarını savunuyordu.
Protestan olan İngiltere, mezhep çatışmasına taraf olmasa da, Rusya’nın genişlemesine ve güçlenmesine karşıydı.
Rusya, 1783’te Kırım’ı ilhak etmiş ve Kırım Tatarlarını göç etmeye zorlamıştı.
Kırım Savaşı, işte bu ortamda patlak verdi.
Londra’daki King’s College Üniversitesi’nde deniz tarihi dersleri veren Profesör Andrew Lambert, Kırım Yarımadası’nın bu savaşta büyük güçler arasında küçük bir yer tuttuğunu ifade ediyor:
“Kırım Savaşı olarak adlandırılıyor ama mesele Kırım değil. Kırım, İngilizler için ekonomik açıdan ilgi çekici değil. Bu savaş, Rusya’nın deniz üssünü yok etmekle alakalıydı.”
Bunun yanı sıra, Kırım Savaşı üzerine doktora tezi yazan tarihçi Doç. Dr. Candan Badem, savaşın çok geniş bir coğrafyada, Baltık Denizi’nden Karadeniz’e, Kafkaslar’dan Tuna boylarına kadar birçok cephede gerçekleştiğini hatırlatıyor.
‘Ruslar Sivastapol’de en büyük üslerinden birini kurdu’
Kırımlı Tatarlarla ilgili çalışmaları ile tanınan Prof. Dr. Hakan Kırımlı, Rusya’nın henüz Kırım’ı resmi olarak ilhak etmeden önce, güneyindeki Akyar (Sivastopol) kasabasına o zamana dek inşa edilmiş en büyük deniz üslerinden birini kurduğunu dile getiriyor.
“Oraya Yunanca isim verdiler: Sevastopolis. Rusçaya çevrildiğinde Sevastopol oluyor. İmparator şehri gibi tercüme edebiliriz.”
Aynı yıl burada Karadeniz Rus filosu inşa edilmeye başlandı.
Prof. Kırımlı’ya göre, bunun temel nedeni Rusya’nın İstanbul’a göz dikmesiydi:
“[Ruslar] Bunu hiçbir zaman gizlemediler. Burayı bir zıplama taşı olarak gördüler. Kırım’a ve İstanbul’a hâkim olduklarında artık Karadeniz onların elinde demekti.”
‘Baltık Denizi’nde buzların erimesini beklediler’
19. yüzyılın ortalarında özellikle Filistin bölgesinde, Ortodokslar ve Katolikler arasında kutsal yerler üzerindeki hak iddiaları nedeniyle tartışmalar yaşanıyordu.
Osmanlı İmparatorluğu, özellikle Kudüs’teki Hristiyanlara ait kutsal mekanların kontrolünde Ortodoksları değil, Katolikleri desteklemesi Rusya’yı öfkelendirmişti.
Bu ortamda Rusya, Osmanlı topraklarındaki tüm Ortodokslar üzerinde koruyucu bir rol üstlenmek istiyordu, fakat Osmanlı buna karşı çıkıyordu.
Tarihçi Doç. Dr. Candan Badem, “Bir devletin kendi tebaasının bir kısmı üzerinde başka bir devletin koruyucu olduğunu kabul etmesi tabii ki mümkün değildir” diyor.
Rusya, Osmanlı’ya baskı yapmak amacıyla Temmuz 1853’te sınır kabul edilen Prut Nehri’ni geçerek Bükreş’e kadar ilerledi.
Osmanlı İmparatorluğu 4 Ekim 1853’te Rusya’ya savaş ilan ederken, İngiltere ve Fransa’nın savaşa girmek için neden Mart 1854’e kadar beklediği ise merak ediliyordu.
“Kırım Savaşı: Rusya’ya karşı İngiliz Büyük Stratejisi” adlı kitabın yazarı Andrew Lambert, bu soruya şu şekilde yanıt veriyor:
“Çünkü Baltık Denizi’nde buzların erimesi bekleniyordu. Böylece İngiltere’nin ana filosuyla Rusya’nın [limanlarına] saldırması mümkün olacaktı.”
‘Esas mesele jeopolitik nüfuz çatışmasıydı’
Rusya, Çar I. Nikolay döneminde yayılmacı bir politika izliyor, Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarının “paylaşılmasını” talep ediyordu. Eflak ve Boğdan prensliklerini işgal etmesinin sebeplerinden biri de buydu.
Andrew Lambert’e göre, İngiltere ise Rusya’nın bölgedeki nüfuzunu kısıtlama peşindeydi. Bu nedenle, en büyük rakibi olan Fransa ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu’nun yanında savaşa katıldılar.
Lambert, meselenin özünde mezhep çatışmasından çok, Batı ile Rusya arasındaki jeopolitik nüfuz çatışmasının yattığını belirtiyor:
“Rusya’nın Karadeniz’de, özellikle Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik faaliyetleri üzerinde egemenlik kurma arzusu, İngiltere’nin çıkarlarıyla çelişiyordu.
“İngilizler, Osmanlı ile olumlu ticari ilişkileri sürdürmek istiyor ve Rusya’nın Akdeniz’de bir güç haline gelmesini istemiyorlardı.”
Lambert, bu devletlerin 19. yüzyılda savaşa neden olan yaklaşımlarını günümüzde de sürdürdüğünü düşünüyor:
“Ruslar hala agresif bir tutum sergiliyor. Fransızlar uluslararası ilişkilerde avantaj elde etmeye çalışıyor. İngilizler ise huzuru koruyup ticarete odaklanmaya gayret ediyor.”
Doç. Dr. Candan Badem ise “Rusya’nın Batı’ya açılan iki penceresi var. Biri Baltık Denizi’nde, diğeri Karadeniz’de. Ruslar tabii ki Karadeniz’de güçlü bir donanma bulundurmak istiyordu” diyor ve Kırım’daki Rus donanmasının müttefiklerin öncelikli hedefi haline geldiğini aktarıyor.
Badem ayrıca, Osmanlı açısından Kırım’ın “çoktan yitirilmiş bir toprak parçası” olarak görüldüğünü ve arşiv belgelerinde Kırım’ı geri alma niyetine dair bir ipucu bulunmadığını vurguluyor.
‘Çar Nikolay uluslararası konjonktürü yanlış okudu’
Doç. Dr. Candan Badem’e göre, Rusya Çarı I. Nikolay, bu süreçte “uluslararası konjonktürü yanlış okudu”:
“1848’de Avrupa’da yaşanan devrimleri bastıran, dönemin en güçlü kara ordusuna sahip olan Nikolay, ‘anarşi ve devrimden’ koruduğu Avusturya’nın kendisine destek vereceğini düşündü.
