Bundan 172 yıl önce, 4 Ekim 1853’te, Rus orduları Eflak ve Boğdan‘ı işgal etti. Bu durum karşısında Osmanlı İmparatorluğu, Rusya’ya savaş ilan etti.
İngiltere ve Fransa, beş ay sonra, Rus donanmasının Osmanlı filosunu Sinop’ta yok etmesinin ardından Osmanlı İmparatorluğu’na destek vermek amacıyla Kırım Savaşı’na katıldı.
Kırım Savaşı, Avrupa’nın büyük güçlerinin yer aldığı ilk modern savaşlardan biri olarak tarihe geçti.
Aynı zamanda askeri teknolojiler ve diplomatik dengeler açısından da önemli bir dönüm noktası oluşturdu.
Savaş, Osmanlı İmparatorluğu, İngiltere ve Fransa’nın zaferi ile sonuçlanırken, Rusya ise yenilgiye uğradı.
1856 yılında imzalanan Paris Antlaşması, bu savaşın sonunu belirledi ve yalnızca askeri bir çatışma olmanın ötesinde, 19. yüzyılın güç dengelerini yeniden şekillendirdi.
‘Mesele Kırım değil’
Kırım Savaşı başladığında, Rusya’nın başında Osmanlı İmparatorluğu için “hasta adam” benzetmesini yapan Çar I. Nikolay, Fransa’nın başında stratejik bir zafere ihtiyaç duyan İmparator III. Napoleon ve İngiltere’nin başında ise 63 yıl tahtta kalacak Kraliçe Victoria bulunuyordu.
Osmanlı İmparatorluğu, iç ve dış alanda güç kaybetmeye başlamıştı.
Rusya, Ortodoks Hristiyanları koruma iddiasıyla hareket ederken, Fransa bu konuda Katoliklerin haklarını savunuyordu.
Protestan olan İngiltere ise mezhep çatışmasında taraf olmamakla birlikte, Rusya’nın genişlemesine ve güçlenmesine karşıydı.
Rusya, 1783’te Kırım’ı ilhak etmiş ve Kırım Tatarlarını göçe zorlamıştı.
Kırım Savaşı, bu koşullar altında patlak verdi.
King’s College Üniversitesi’nde deniz tarihi eğitimi veren Profesör Andrew Lambert, Kırım Yarımadası’nın bu savaşta büyük güçler arasındaki çatışmada küçük bir yer tuttuğunu ifade ediyor:
“Kırım Savaşı olarak adlandırılan bu durumun esas nedeni Kırım değil. Kırım, ekonomik açıdan İngilizler için de ilgi çekici bir alan değildi. Bu savaş, Rusya’nın deniz üssünü yok etmekle ilgilidir.”
Kırım Savaşı üzerine doktora tezini yazan tarihçi Doç. Dr. Candan Badem de savaşın çok geniş bir coğrafyada, Baltık Denizi’nden Karadeniz’e, Kafkaslardan Tuna boylarına kadar çeşitli cephelerde yapıldığını hatırlatıyor.
‘Ruslar Sivastapol’de en büyük üslerinden birini kurdu’
Kırımlı Tatarlarla ilgili çalışmalarıyla tanınan Prof. Dr. Hakan Kırımlı, Rusya’nın henüz yarımadayı resmi olarak ilhak etmeden önce, güneyindeki Akyar (Sivastopol) kasabasına tarihin en büyük deniz üslerinden birini kurduğunu belirtiyor.
“Buraya Yunanca bir isim verdiler: Sevastopolis. Rusçaya çevrildiğinde Sevastopol olarak bilinir. İmparator şehri anlamına gelebilir.”
Aynı yıl burada Karadeniz Rus filosu inşa edilmeye başlandı.
Prof. Kırımlı, bunun temel sebebinin Rusya’nın İstanbul’a göz dikmesi olduğunu vurguluyor:
“[Ruslar] Bunu hiçbir zaman gizlemediler. Burayı bir sıçrama tahtası olarak değerlendirdiler. Kırım’a ve İstanbul’a hâkim olduklarında, Karadeniz artık onların elindeydi.”
‘Baltık Denizi’nde buzların erimesini beklediler’
19. yüzyılın ortalarında, özellikle Filistin bölgesinde Ortodokslar ve Katolikler arasında kutsal yerler üzerindeki hak iddiaları nedeniyle tartışmalar yaşanıyordu.
Osmanlı İmparatorluğu, Kudüs’teki Hristiyanlara ait kutsal mekanların kontrolünde Ortodoksları değil, Katolikleri desteklemesiyle Rusya’nın tepkisini çekmişti.
Bu bağlamda Rusya, Osmanlı topraklarındaki tüm Ortodokslar üzerinde hamilik talep ederken, Osmanlı buna karşı çıkıyordu.
Tarihçi Doç. Dr. Candan Badem, “Bir devletin kendi tebaasının bir kısmı üzerinde başka bir devletin koruyucu olduğunu kabul etmesi mümkün değildir” diyor.
Rusya, Osmanlı’ya baskı yapmak için Temmuz 1853’te Prut Nehri’ni geçerek Bükreş’e kadar ilerledi.
Osmanlı İmparatorluğu, 4 Ekim 1853’te Rusya’ya savaş ilan ederken, İngiltere ve Fransa’nın savaşa girmesi için neden Mart 1854’e kadar beklediği sorusu gündeme geliyor:
“Kırım Savaşı: Rusya’ya karşı İngiliz Büyük Stratejisi” adlı kitabın yazarı Andrew Lambert, bu durumu şöyle açıklıyor:
“Çünkü Baltık Denizi’nde buzların erimesi gerekiyordu. Bu, İngiltere’nin ana filosuyla Rusya’nın limanlarına saldırabilmesi için gerekliydi.”
‘Esas mesele jeopolitik nüfuz çatışmasıydı’
Rusya, Çar I. Nikolay yönetiminde yayılmacı bir politika izliyordu ve Osmanlı İmparatorluğu topraklarının “paylaşılmasını” talep ediyordu. Eflak ve Boğdan prensliklerini işgalinin bir nedeni de bu durumdu.
Andrew Lambert’e göre İngiltere ise Rusya’nın bölgedeki nüfuzunu kısıtlamak istiyordu. Bu nedenle, en büyük rakiplerinden biri olan Fransa ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu’nun yanında savaşa girdi.
Lambert, meselenin özünde mezhep çatışmasından çok, Batı ve Rusya arasındaki jeopolitik nüfuz çatışmasının yattığını belirtiyor:
“Rusya’nın Karadeniz’de, özellikle Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik faaliyetleri üzerinde egemenlik kurma arzusu, İngiltere’nin çıkarlarıyla çelişiyordu.
“İngilizler, Osmanlı ile olumlu ticari ilişkileri sürdürmek istiyor ve Rusya’nın Akdeniz’de bir güç haline gelmesini istemiyorlardı.”
Lambert, bu devletlerin 19. yüzyılda savaşa neden olan yaklaşımlarını hâlâ sürdürdüğünü düşünüyor:
“Ruslar hala agresif. Fransızlar uluslararası ilişkilerde puan toplamaya çalışıyor. İngilizler ise sükuneti koruyup ticarete odaklanmaya gayret ediyor.”
Doç. Dr. Candan Badem, “Rusya’nın Batı’ya açılan iki ana penceresi var. Biri Baltık Denizi’nde, diğeri Karadeniz’de. Ruslar, elbette Karadeniz’de güçlü bir donanma bulundurmak istiyordu” diyerek, Kırım’daki Rus donanmasının müttefiklerin öncelikli hedefi haline geldiğini vurguluyor.
Badem, ayrıca Osmanlı açısından “Kırım’ın çoktan yitirilmiş bir toprak parçası” olarak görüldüğünü ve arşiv belgelerinde Kırım’ı geri alma niyetine dair bir ipucu olmadığını ifade ediyor.
‘Çar Nikolay uluslararası konjonktürü yanlış okudu’
Doç. Dr. Candan Badem, Çar I. Nikolay’ın bu süreçte “uluslararası konjonktürü yanlış okuduğunu” belirtiyor:
“1848’de Avrupa’da çıkan devrimleri bastıran, dönemin en güçlü kara ordusuna sahip olan Nikolay, ‘anarşi ve devrimden’ koruduğu Avusturya’nın kendisine destek vereceğini düşünüyordu.
“Kendisi gibi derinden muhafazakar olan İngiltere Kraliçesi Victoria ve onun lordlarının kendisini anlayacaklarını sanıyordu.
“Anc
