Bundan tam 172 yıl önce, 4 Ekim 1853’te, Rus ordularının Eflak ve Boğdan‘ı işgal etmesi üzerine Osmanlı İmparatorluğu, Rusya’ya savaş ilan etti.
İngiltere ve Fransa, Rus donanmasının Osmanlı filosunu Sinop’ta yok etmesinin ardından, beş ay sonra Osmanlı İmparatorluğu’na destek olmak amacıyla Kırım Savaşı’na katıldı.
Kırım Savaşı, Avrupa’nın büyük güçlerinin yer aldığı ilk modern savaşlardan biriydi.
Bu savaş, askeri teknolojiler ve diplomatik dengeler açısından önemli bir dönüm noktası olarak kaydedildi.
Savaş sonucunda Osmanlı İmparatorluğu, İngiltere ve Fransa’nın zaferi, Rusya’nın ise yenilgisiyle sonuçlandı.
1856’da imzalanan Paris Antlaşması, bu savaşın sona ermesini sağladı; ancak savaş yalnızca askeri bir çatışma olmaktan öte, 19. yüzyılın güç dengelerini yeniden şekillendiren bir olay oldu.
‘Mesele Kırım değil’
Kırım Savaşı başladığında, Rusya’nın başında Osmanlı İmparatorluğu için “hasta adam” ifadesini kullanan Çar I. Nikolay, Fransa’nın başında stratejik bir başarı arayan İmparator III. Napoleon ve İngiltere’nin başında ise toplam 63 yıl tahtta kalacak olan Kraliçe Victoria bulunuyordu.
Osmanlı İmparatorluğu, hem içte hem de dışta güç kaybetmekteydi.
Rusya, Ortodoksların haklarını koruma iddiasındayken, Fransa ise Katolik Hristiyanların imtiyazlarını savunuyordu.
Protestan İngiltere ise mezhep çatışması içinde yer almak istemiyor, ancak Rusya’nın genişlemesine karşı çıkıyordu.
Rusya, 1783’te Kırım’ı ilhak etmiş ve Kırım Tatarlarını zorla göçe tabi tutmuştu.
Kırım Savaşı, bu ortamda patlak verdi.
Londra’daki King’s College Üniversitesi’nde deniz tarihi dersi veren Profesör Andrew Lambert, Kırım Yarımadası’nın bu savaşta küçük bir yer tuttuğunu belirtiyor:
“Kırım Savaşı olarak adlandırılıyor ancak mesele Kırım değil. Kırım, İngilizler için ekonomik açıdan da ilgi çekici değil. Bu savaş, Rusya’nın deniz üssünü yok etme meselesiydi.”
Kırım Savaşı üzerine doktora tezi yazmış olan tarihçi Doç. Dr. Candan Badem, savaşın Baltık Denizi’nden Karadeniz’e, Kafkaslardan Tuna boylarına kadar geniş bir coğrafyada ve farklı cephelerde gerçekleştiğini hatırlatıyor.
‘Ruslar Sivastapol’de en büyük üslerinden birini kurdu’
Kırımlı Tatarlarla ilgili çalışmalarıyla tanınan Prof. Dr. Hakan Kırımlı, Rusya’nın henüz yarımadayı resmi olarak ilhak etmeden önce, güneydeki Akyar (Sivastopol) kasabasında tarihin en büyük deniz üslerinden birini kurduğunu ifade ediyor.
“Buraya Yunanca bir isim verdiler: Sevastopolis. Rusçaya çevrildiğinde Sevastopol olur. İmparator şehri gibi tercüme edilebilir.”
Aynı yıl burada Karadeniz Rus filosu inşa edilmeye başlandı.
Prof. Kırımlı’ya göre bu durumun temel nedeni, Rusya’nın İstanbul’a göz dikmesiydi:
“[Ruslar] Bunu hiçbir zaman gizlemediler. Burayı bir zıplama taşı olarak gördüler. Kırım’a ve İstanbul’a hâkim olduklarında, artık Karadeniz onların elinde demekti.”
‘Baltık Denizi’nde buzların erimesini beklediler’
19. yüzyıl ortalarında, özellikle Filistin bölgesinde, Ortodokslar ve Katolikler arasında kutsal yerler üzerindeki hak iddiaları nedeniyle tartışmalar yaşanıyordu.
Osmanlı İmparatorluğu, Kudüs’teki Hristiyanlara ait kutsal mekanların kontrolünde Ortodoksları değil, Katolikleri desteklemesiyle Rusya’nın tepkisini çekmişti.
Rusya, Osmanlı topraklarındaki tüm Ortodokslar üzerinde koruyuculuk talep ederken, Osmanlı buna karşı çıkıyordu.
Tarihçi Doç. Dr. Candan Badem, “Bir devletin kendi tebaasının bir bölümünde başka bir devletin koruyucu olduğunu kabul etmesi mümkün değildir” diyor.
Rusya, Osmanlı’ya baskı uygulamak amacıyla Temmuz 1853’te sınır kabul edilen Prut Nehri’ni geçerek Bükreş’e kadar ilerlemişti.
Osmanlı İmparatorluğu, 4 Ekim 1853’te Rusya’ya savaş ilan ederken, İngiltere ve Fransa’nın savaşa girmesinin nedeninin Mart 1854’e kadar beklemek olduğunu soran Andrew Lambert, bu durumu şöyle açıklıyor:
“Çünkü Baltık Denizi’nde buzlar eriyordu. Böylece İngiltere, ana filosuyla Rusya’nın [limanlarına] saldırı gerçekleştirebilirdi.”
‘Esas mesele jeopolitik nüfuz çatışmasıydı’
Rusya, Çar I. Nikolay yönetiminde yayılmacı bir politika izliyor, Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarının “paylaşılmasını” talep ediyordu. Eflak ve Boğdan prensliklerini işgal etmesinin bir nedeni de buydu.
Andrew Lambert’e göre İngiltere ise Rusya’nın bölgedeki nüfuzunu sınırlamak istiyordu ve bu nedenle en büyük rakiplerinden biri olan Fransa ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu’nun yanında savaşa katıldı.
Lambert, meselenin özünde mezhep çatışmasından ziyade, Batı ve Rusya arasındaki jeopolitik nüfuz çatışmasının bulunduğunu belirtiyor:
“Rusya’nın Karadeniz’de, özellikle Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik faaliyetleri üzerinde egemenlik kurma arzusu, İngiltere’nin çıkarlarıyla çelişiyordu.
İngilizler, Osmanlı ile olumlu ticari ilişkileri devam ettirmek istiyor ve Rusya’nın Akdeniz’de bir güç haline gelmesini istemiyorlardı.”
Lambert, bu devletlerin 19. yüzyılda savaşa neden olan yaklaşımlarını hâlâ sürdürdüğünü düşünüyor:
“Ruslar hâlâ agresif. Fransızlar uluslararası ilişkilerde puan toplamaya çalışıyor. İngilizler ise sükuneti koruyup ticarete odaklanmaya gayret ediyor.”
Doç. Dr. Candan Badem, “Rusya’nın Batı’ya açılan iki penceresi var. Biri Baltık Denizi’nde, diğeri Karadeniz’de. Ruslar elbette Karadeniz’de güçlü bir donanma bulundurmak istiyordu” diyor. Kırım’daki Rus donanmasının müttefiklerin öncelikli hedefi haline geldiğini ekliyor.
Badem, Osmanlı açısından “Kırım’ın çoktan yitirilmiş bir toprak parçası” olarak görüldüğünü ve arşiv belgelerinde Kırım’ı geri alma niyetine dair bir ipucu olmadığını belirtiyor.
‘Çar Nikolay uluslararası konjonktürü yanlış okudu’
Doç. Dr. Candan Badem, Rusya Çarı I. Nikolay’ın bu süreçte “uluslararası konjonktürü yanlış okuduğunu” ifade ediyor:
“1848’de Avrupa’da çıkan devrimleri bastıran, dönemin en güçlü kara ordusuna sahip olan Nikolay, ‘anarşi ve devrimden’ koruduğu Avusturya’nın ona destek vereceğini düşünüyordu.
Aynı şekilde kendisi gibi derinden muhafazakar olan İngiltere Kraliçesi Victoria ve onun lordlarının kendisini anlayacaklarını sanıyordu
