Mikroplastikler her yerde karşımıza çıkıyor. Günlük olarak vücudumuza giren mikroplastik miktarının 52 bin civarında olduğu tahmin ediliyor.
Yiyecek ve içeceklerin yanı sıra, soluduğumuz hava da bu zararlı parçacıkları bedenimize dahil edebiliyor.
Beş milimetreden daha küçük plastik parçaları olan mikroplastikler, tükürük, kan ve anne sütü gibi vücut sıvılarının yanı sıra karaciğer, böbrek, dalak, beyin ve hatta kemiklerde bile tespit ediliyor.
Tüm bu bulgular, önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Mikroplastikler sağlığımızı nasıl etkiliyor?
Günümüzde dünya genelinde mikroplastik alımının, tarihsel olarak görülmemiş seviyelere ulaştığı düşünülüyor.
2024 yılında yayımlanan bir araştırma, insan vücuduna giren mikroplastiklerin 1990’dan bu yana altı kat arttığını ortaya koydu. Özellikle ABD, Çin, Ortadoğu’nun bazı bölgeleri, Kuzey Afrika ve İskandinavya’daki artış dikkat çekici.
Ancak bu parçacıkların sağlık üzerindeki doğrudan etkilerini belirlemek oldukça karmaşık bir süreç.
Bunun için gerçekleştirilen yöntemlerden biri insan deneyleridir. Genellikle virüslerin insan üzerindeki etkilerini incelemek amacıyla sağlıklı deneklere virüs verilerek yapılan bu deneyler, mikroplastiklerin etkilerini ölçmek için de uygulanmaya başlandı.
2025’in başlarında, bilim insanları virüs yerine mikroplastik vererek sonuçları değerlendirmeye yönelik bir deney gerçekleştirmeye başladı.
Deneyin başındaki Londra Imperial College’dan araştırmacı Stephanie Wright, aslında pek çoğumuzun bu deneyi her gün kendi bedenimizde yaşadığını, fakat sonuçlarını ölçmediğimizi ifade ediyor.
Deneyde, mikroplastik kaynakları arasında yer alan plastik poşetteki çaylar ve plastik kaplarda ısıtılan yemekler kullanılıyor ve deneklerden bu ürünleri tüketmeleri isteniyor.
“Bunun ardından bağırsaklarımız tarafından emilen mikroplastik miktarını ölçüyoruz” diyor Wright.
Deneyin ardından 10 saat boyunca deneklerden kan örnekleri alınarak içindeki mikroplastik miktarı analiz ediliyor.
Bu alanda bir ilk olan deneyin sonuçları henüz yayımlanmadı, ancak araştırmacılar yıl sonuna kadar yayınlamayı hedefliyor.
Wright, vücuda karışan mikroplastiklerin genellikle daha küçük boyutlarda olacağını öngörüyor. Bununla birlikte, hayvanlar üzerindeki etkilerine dair araştırmalar yapılmış olsa da, sağlıklı insanlara etkisi konusunda çok az çalışma mevcut.
“Bedenimize giren bu parçacıkların nerelere yayıldığı ve endişe edildiği gibi bazı organlarda daha fazla mı biriktiği soruları var” diyor Wright.
“Eğer vücudumuz bu parçacıkları yok edemiyorsa, bu durum kronik enflamasyon veya organların işlevlerini etkileyen doku hasarına yol açabilir mi?” diye ekliyor.
Son araştırmalar ne diyor?
2024 sonlarında, Çin’deki araştırmacılar eklem ameliyatı geçirmiş bireylerin kemiklerinde mikroplastik buldular. Bilim insanları, kemik ve kaslardaki mikroplastiklerin egzersiz yapmayı zorlaştırabileceğinden endişe ediyor. Zira bazı araştırmalar, mikroplastiklerin bu hücrelerin büyümesini engelleyebileceğini gösteriyor.
2024’ün başlarında ise bir grup İtalyan bilim insanı, erken seviye kardiyovasküler sorunlar yaşayan bireylerin şah damarlarında mikroplastik buldu. Bu durumun, dolaşım rahatsızlıklarının kötüleşmesiyle ilişkili olduğu ifade edildi. Üç yıllık takip sürecinde, şah damarlarında mikroplastik bulunan kişilerin felç, kalp krizi ya da ani ölüm riskinin diğerlerine göre 4,5 kat fazla olduğu belirlendi.
Şubat 2025’te başka bir grup araştırmacı, insan kadavralarının beyinlerinde mikroplastik tespit etti. Bunama teşhisi konan bireylerin beyinlerinde, diğerlerine oranla 10 kat daha fazla mikroplastik bulundu.
Bu araştırmanın lideri, University Of New Mexico’dan toksikoloji profesörü Matthew Campen, “Bu bulgu bizi şok etti” diyor.
Prof. Campen, kan dolaşımındaki plastik parçacıklarının lipid adı verilen yağlarla merkezi sinir sistemine ulaştığına dair şüpheleri olduğunu belirtiyor:
“Beyinde yüksek oranda lipid bulunuyor, özellikle beyaz maddede. Bu da beyni bu plastikler için ideal bir ortam haline getiriyor. Ayrıca beyin, yabancı maddelerin girmesini engelleyen kan-beyin bariyerinin hasar görmesi nedeniyle yavaş bir temizlik mekanizmasına sahip, bu da beyindeki plastik birikimini artırıyor.”
Ancak hem Prof. Campen hem de İtalyan ekip, mikroplastikler ile bunama ya da kalp hastalıkları arasında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi olduğunu ileri sürmüyor.
Onlar bunun yerine, mikroplastiklerin hastalıklara yol açan faktörlerden yalnızca biri olabileceğini ve diğer etkenlerle birleşerek zamanla sağlığı olumsuz etkilediğini düşünüyorlar.
“Bu asbest gibi değil” diyor İngiltere’deki Portsmouth Üniversitesi’nden çevre kirliliği profesörü Fay Coucerio:
“Mikroplastikler doğrudan belirli bir hasara yol açmıyor, ancak muhtemelen hücrelere zarar verip genel sağlığı kötüleştirerek hastalıklara daha yatkın hale getiriyorlar.”
Mikroplastiklerle hastalıklar arasındaki bağlantıyı araştırmayı zorlaştıran faktörlerden biri, mikroplastiklerin sonsuz sayıda farklı özelliğe sahip olmasıdır.
Örneğin, plastik şişelerdeki suyun litresinde 240 bin plastik parçası tespit edilmiş ve farklı boyutlarda yedi farklı plastik türü belirlenmiştir.
Avusturya’daki Viyana Üniversitesi’nde ilaç kimyası üzerine çalışan Verena Pichler, “Plastiğin çeşitli türleri var ve her biri farklı şekillerde ve boyutlarda parçalanıyor” diyor ve ekliyor:
“Mikroplastik kavramı, bu durumun karmaşıklığını yeterince yansıtamıyor.”
Pichler gibi araştırmacılara zorluk çıkaran bir diğer konu da farklı mikroplastiklerin farklı etkileri olabileceğidir.
Örneğin, bazı plastik parçacıkları çevresel toksinlere bağlanarak ağır metaller taşıyabilirken, diğer türler vücutta hormonların işleyişini etkileyebilir.
Bir mikrometreden daha küçük olan nanoplastikler, hücre zarını geçebilecek kadar küçük oldukları için hücrelerde birikerek daha büyük hasara yol açma riski taşıyor.
İtalya’nın Napoli kentindeki Campania Luigi Vanvitelli Üniversitesi’nden mikroplastik araştırmacısı ve dahiliye profesörü Raffaele Marfella, mikroplastik ve nanoplastiklerin yaşlanmayı hızlandırabileceği konusunda endişeleri olduğunu belirtiyor.
Bunu, hem düşük seviyeli ama kronik enflamasyon hem de DNA’lara zarar veren moleküllerin ortaya çıkması ile gerçekleştirdiğini düşünüyor.
Enflamasyon etkisi daha önce kuşlarda da gözlemlenmişti.
Pichler, insan dışkılarında yüksek oranda mikroplastik tespit ettikten sonra bunun bağırsak kanserleriyle ilişkili olabileceği sonucuna varmıştı.
“Uzun süreli enflamasyon, tümörlere yol açabilir. Mikroplastiklerin kanser üzerindeki doğrudan etkisi hâlâ araştırma aşamasında, ancak mevcut veriler olası bir bağlantıya işaret ediyor” diyor Pichler.
Bununla birlikte, bedenimize giren farklı türde plastik parçacıkları nedeniyle bu parçaların her birinin hastalıklarla bağlantısını ortaya çıkarmak oldukça zor ve maddi açıdan da külfetli bir süreç olacaktır.
Örneğin, tütün dumanıyla akciğer kanseri arasındaki bağlantıyı belirlemek oldukça kolayken, burada
