Geçtiğimiz ay, ABD Başkanı Donald Trump, İran’a yönelik olası bir saldırıya katılıp katılmayacağına dair “Bunu yapabilirim. Yapmayabilirim de. Ne yapacağımı kimse bilmiyor” ifadelerini kullanmıştı.
Trump, İran’ın müzakerelere dönmesi için iki haftalık bir süre tanıdığında, bu durumu dünya kamuoyuna kabul ettirdi.
Ancak birkaç gün sonra, İran’a yönelik hava saldırıları gerçekleştirdi.
Tüm bu gelişmeler, Trump’ın karakterine dair bir gerçeği daha gözler önüne seriyor: En öngörülebilir şey, onun öngörülemezliği. Sürekli fikir değiştiriyor, kendi kendisiyle çelişiyor ve tutarsız davranıyor.
London School of Economics’te uluslararası ilişkiler profesörü olan Peter Trubowitz, “[Trump] en azından dış politikada Richard Nixon’dan bu yana en merkeziyetçi siyaset belirleme mekanizmasını kurdu” ifadelerini kullanıyor.
Trubowitz’e göre, bu durum, siyasi kararların Trump’ın karakterine ve tercihlerine daha bağımlı hale gelmesine yol açıyor.
Trump, bu öngörülemezliği siyasi bir araç olarak kullanıyor. Öngörülemezliğini, stratejik ve siyasi bir varlık haline dönüştürüyor. Bu yaklaşım, dış politikayı ve güvenlik politikalarını şekillendiriyor.
Bu politikalar, dünya genelindeki dengeleri de etkiliyor.
Siyaset bilimciler, bu durumu “Deli Adam Teorisi” olarak adlandırıyor. Bu teoriye göre, bir dünya lideri, rakiplerini tavize zorlamak için mizaç olarak her şeyi yapabileceğini inandırmaya çalışıyor.
Bu strateji başarılı bir şekilde uygulandığında bir zorlayıcı etki yaratabilir ve Trump, bunun avantajlarını sağladığına inanıyor. ABD’nin müttefiklerini istediği noktaya getirdiğini savunuyor.
Ancak bu yaklaşımın düşmanlara karşı da etkili olup olamayacağı merak konusu.
İyi yapılandırılmış bir stratejiye dayanan açık karakter özelliklerinin, bu yaklaşımın zayıf noktası olabileceği düşünülüyor.
Trump, Beyaz Saray’daki ikinci dönemine Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’i kucaklayarak ve müttefiklerine yönelik saldırgan söylemlerle başladı.
Kanada’nın ABD’nin 51. eyaleti olması gerektiğine dair hakaret içeren sözler sarf etti.
Danimarka’nın özerk bölgesi Grönland’ı ilhak etmek için askeri güç kullanma düşüncesini dile getirdi.
ABD’nin Panama Kanalı’nın kontrolünü geri alması gerektiği iddiasında bulundu.
NATO Anlaşması’nın 5. maddesi, bir üye ülkeye saldırı durumunda diğer tüm üyelerin savunma yükümlülüğünü öngörüyor. Trump, bu taahhütle ilgili şüphe uyandıran sözler sarf etti.
İngiltere için “Bana göre 5’inci Madde yoğun bakımda” dedi.
Muhafazakar Parti’den eski Adalet Bakanı Dominic Grieve ise “Trans-Atlantik ittifakı şu anda sona ermiştir” şeklinde bir değerlendirme yaptı.
Saldırılar, hakaretler ve kucaklaşmalar
Beyaz Saray’dan sızan kısa mesajlarla Trump yönetiminden bazı isimlerin Avrupa’daki müttefik ülkelere yönelik hakaret içeren ifadelere başvurduğu gün yüzüne çıktı.
Bu mesajlardan birinde, ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth, Başkan Yardımcısı JD Vance gibi isimlere “Avrupalı beleşçilere karşı duyduğunuz nefreti tamamen paylaşıyorum” şeklinde ifadeler kullanıyordu.
2025’in başlarında Münih’teki bir zirvede Başkan Yardımcısı JD Vance, ABD’nin Avrupa’nın güvenliğini garanti etmeyeceğini belirtti.
Bu durum, yeni bir döneme geçişin habercisi olarak değerlendirildi.
Profesör Trubowitz, “Trump’ın yaptığı şey, Amerika’nın uluslararası taahhütlerinin güvenilirliği konusunda ciddi şüpheler ve sorular uyandırmak oldu” yorumunu yapıyor ve ekliyor:
“[Avrupa] Bu ülkelerin, güvenlik, ekonomik ya da diğer konularda, ABD ile mutabakata vardıkları tüm başlıkların müzakereye açılabileceği düşüncesindeler.”
Trubowitz, “Bence Trump’ın çevresindekilerin çoğu öngörülemezliğin iyi bir şey olduğunu düşünüyor, çünkü bu Donald Trump’ın Amerika’nın nüfuzunu maksimum kazanç için kullanmasını sağlıyor” diyor.
Trump’ın stratejisi, belirli sonuçlar doğurmuş durumda.
İngiltere Başbakanı Keir Starmer, Avam Kamarası’nda İngiltere’nin savunma ve güvenlik harcamalarını GSYH’nin yüzde 2,3’ünden yüzde 2,5’ine çıkaracağını duyurdu.
Geçen ay NATO zirvesinde, üye ülkeler için katkı oranının yüzde 5 hedefine çıkarılması yönünde bir karar alındı ki bu, önemli bir artış olarak değerlendirildi.
Bu artış, NATO’nun diğer üyeleri tarafından da desteklendi.
Trump, Öngörülemezlik Doktrini’ni uygulayan ilk ABD başkanı değil. Richard Nixon, Vietnam Savaşı sırasında benzer bir strateji izlemişti.
Notre Dame Üniversitesi’nde uluslararası ilişkiler profesörü Michael Desch, Nixon’ın müzakerelerde Deli Adam Teorisi’ni kullandığını dile getiriyor.
Desch, Nixon’ın bir noktada Ulusal Güvenlik Danışmanı Henry Kissinger’a, “Kuzey Vietnamlı müzakerecilere, Nixon’ın deli olduğunu ve ne yapacağını bilemeyeceğinizi söyleyin… İşler tamamen kontrolden çıkmadan bir anlaşmaya varsanız iyi olur” dediğini aktarıyor.
University College London’da siyaset profesörü Julie Norman ise artık bir Öngörülemezlik Doktrini’nin var olduğu görüşüne katılıyor.
Norman, “Günden güne ne olacağını bilmek çok zor. Trump’ın yaklaşımı da her zaman bu olmuştur” diyor.
Trump, Atlantik ötesi savunma anlaşmalarındaki belirsizliği başarılı bir şekilde kullanıyor.
Avrupalı liderlerin, Trump’ı yanlarında tutmak için onu pohpohlama ihtiyacı duydukları görüntüsü de ortaya çıkıyor.
Geçen ay Lahey’de düzenlenen NATO zirvesi, tam anlamıyla bir flört buluşmasıydı.
NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, zirve öncesinde Trump’a kısa mesajlar gönderdi ve bu mesajlar Trump tarafından kamuoyuyla paylaşıldı.
Rutte, “Tebrikler ve İran’daki kararlı eyleminiz için teşekkürler, bu gerçekten olağanüstüydü” yazarken, tüm NATO üyelerinin savunma harcamalarını GSYH’nin yüzde 5’ine çıkarmasını sağlamak için de “On yıllardır hiçbir başkanın başaramadığı bir şeyi başaracaksın” mesajını iletti.
Trump’ın ilk döneminde Beyaz Saray iletişim direktörü olarak görev yapan Anthony Scaramucci, bu mesajların Trump cephesindeki yankısını şu şekilde değerlendiriyor:
“Sayın Rutte, [Trump] sizi utandırmaya çalışıyordu. Kelimenin tam anlamıyla Air Force One’da oturmuş size gülüyordu.”
Öngörülemezliğin öngörülebilirliği
Trump’ın Öngörülemezlik Doktrini’nin temelinde yatan zayıflık, ona yapılanların, Trump’ın övülmeyi arzuladığı fikrine dayanıyor olabilir. Ya da Trump’la flört eden liderler, kısa vadeli kazançlar peşinde koşarak uzun ve karmaşık süreçleri göz ardı ediyor olabilirler.
Eğer durum böyleyse, bu, Trump’ın rakiplerini kandırma yeteneğini kısıtlayacaktır. Çünkü bu, Trump’ın çevresindeki liderlerin, belirgin karakter özelliklerine göre hareket ettiklerini ortaya koyar.
Öngörülemezlik Doktrini veya Deli Adam Teorisi’nin düşmanlar üzerinde işe yarayıp yaramayacağı da ayrı bir soru işareti.
Oval Of
