Suriye‘de Aralık ayından bu yana Ahmed Şara liderliğindeki yönetim, ülkenin para biriminde bütünlüğü sağlama çabalarını sürdürüyor.
Ancak Türkiye destekli muhaliflerin kontrolündeki bölgelerde Türk Lirası (TL) kullanımı hâlâ yaygın. İç savaş süresince bu bölgelerde TL’nin geçerliliği devam etmekte.
Suriye‘de iç savaş döneminde Türkiye destekli muhalif grupların kontrolündeki Afrin, Cerablus ve El Bab gibi bölgelerde TL kullanılmaya başlandı.
Şu anda Suriye‘nin geçici devlet başkanı olarak görevini sürdüren Ahmed Şara’nın liderliğindeki Heyet Tahrir eş-Şam (HTŞ) örgütü, İdlib’i kontrol altında tutmakta ve bu bölgede TL kullanımı zorunlu hale gelmiştir.
Bu bölgeler, Suriye‘nin kuzeybatısında Türkiye sınırında yer almakta ve Türkiye ile yürütülen yoğun ticaretin yanı sıra, iç savaş süresince eğitim, sağlık, elektrik ve temizlik gibi birçok hizmet de büyük ölçüde Türkiye tarafından sağlanmıştır.
BBC Türkçe‘ye açıklamalarda bulunan Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD) Araştırma Direktörü Yardımcısı ve King’s College’da ekonomi dersleri veren Doç. Dr. Cevat Giray Aksoy, bu bölgelerde TL kullanımının “genel fiyat istikrarını ve kamu hizmetlerinin sürekliliğini sağlamak açısından kritik bir rol oynadığını” belirtti:
“Maaşların Türkiye tarafından düzenli olarak TL ile ödenmesi, eğitim, sağlık ve altyapı hizmetlerinin aksamasını önledi ve bu durum, politik olarak kırılgan olan bölgelerde gerginlikleri azalttı.”
Aksoy, bu durumun Türkiye’ye etkisinin de “yumuşak gücüne” katkı sağladığını ifade etti:
“Türkiye açısından, ekonomik bağımlılık üzerinden kurulan ‘yumuşak güç’ stratejisinin bir parçası olarak, diplomatik etkinin artmasına katkıda bulundu. Kamu maliyesi açısından ek bir yük getirse de, bu stratejik etkinin artması siyasi hedefler açısından önemliydi.”
Suriye‘de 8 Aralık 2024’te dönemin Devlet Başkanı Beşar Esad’ın Rusya’ya kaçmasının ardından Ahmed Şara, ülkede para birimi konusunda bütünlük sağlayacağını ve tüm bölgelerde yalnızca Suriye Lirası’nın kullanılacağını duyurdu.
‘TL’den Suriye Lirası’na geçmek bizi çok zorlar’
İdlib’deki yerel yönetimde çalışan Ahmed (Şam’daki yönetime bağlı ve basına konuşma izni olmadığı için takma isim kullanmamız istiyor), alınan kararlara rağmen hiçbir değişiklik olmadığını ifade ediyor:
“İdlib’de hükümete bağlı çalışanlar hâlâ burada kurulan PTT ofisleri üzerinden Türk Lirası ile maaş alıyor. Uzun zamandır herkesin Suriye Lirası üzerinden maaş alması için çalışmalar yürütülüyor ama henüz hiçbir şey değişmedi.”
“Bu değişim, bizim için birçok karmaşaya neden olur çünkü burada hâlâ Türk Lirası geçerli. Alışverişlerimizi, ödemelerimizi hep TL ile yapıyoruz.”
Ayrıca, Ahmed Şara yönetiminde Türkiye ile sınır kapılarından giren mallara gümrük vergisi uygulanmaya başlandı. Ülkenin ekonomisini toparlama çabaları doğrultusunda, farklı grupların kontrolündeki sınır kapılarında bütünlüğü sağlamak amacıyla tüm ürünlere aynı oranlarda gümrük vergisi uygulanmaya başladı.
Bu adım, İdlib’de ciddi fiyat artışlarına yol açtı. İç savaş boyunca Türkiye’den vergisiz giren ürünler, Suriye’nin diğer bölgelerine göre daha ucuzdu. Ülkenin diğer bölgelerinden elektronik eşyalar ve lüks gıda malzemeleri için halk ve tüccarlar İdlib’e giderek alışveriş yapıyordu.
Yeni vergilerle birlikte fiyatların artması, bu gelir kapısını da kapatmış oldu.
“Burada enflasyon oldukça yükseldi. Bu şartlar altında TL’den Suriye Lirası’na geçiş yapmak bizi çok zorlar,” diyor Ahmed kaygılarını dile getirerek.
Birçok hizmet hâlâ Türkiye tarafından sağlanıyor
Halep kırsalı, İdlib ve Afrin gibi Türkiye sınırındaki birçok bölgede telefon şebekeleri ve elektrik gibi kritik hizmetler Türk kurumları tarafından sağlanmaya devam ediyor.
Ahmed bu durumu şöyle aktarıyor:
“Ben İdlib’in merkezinde yaşıyorum. Burada elektrik yıllardır çok iyi çalışıyor. Suriye tarafından elektriği sağlanan bölgelerde her gün 5-6 saat kesinti yaşandığını biliyorum; bildiğim kadarıyla hâlâ devam ediyor. Biz hiç böyle bir sıkıntı yaşamadık. Elektrik kesintileri nadiren oluyor ve çok kısa sürüyor.”
Bölgede yaşayanlar arasında endişeli olanlar bulunsa da, Şam yönetiminin tüm hizmetleri tek elde toplama ve tek para birimine geçiş çabaları sürmektedir.
BBC Türkçe‘ye konuşan TED Üniversitesi’nden Suriye ekonomisi üzerine çalışan Doç. Dr. Bezen Coşkun, Şara’nın bunu merkezi hükümetin egemenliğini güçlendirmek için yaptığını belirtiyor:
“Para birimi alanında tam egemenliğin sağlanması, ülkenin farklı kesimlerinde farklı para birimlerinin kullanılmasının önüne geçilmesi için kararlar alındığını görüyoruz.”
“Ulusal para biriminin kullanılmasını zorunlu hale getirmek, Suriye’de para birimi egemenliğinin tam olarak sağlanması anlamına gelecektir.”
Türkiye de Suriye’de merkezi hükümetin güçlenmesini destekliyor.
Birçok kamu çalışanı maaşlarını TL ile alıyor
Doç. Dr. Coşkun, Türkiye’nin 2016 yılından beri dış ticarette yerel para birimi kullanımını teşvik etme kararını ve Rusya ile yapılan ithalat-ihracat işlemlerinde Türk Lirası ve Ruble kullanılmaya başlandığını hatırlatıyor:
“Bu politika ile uluslararası sistemde Türk Lirasının gücünün artırılması hedefleniyordu. Bu çerçevede, Türkiye destekli muhaliflerin kontrolündeki bölgelerde TL kullanılması, o dönemde hâlâ merkezi hükümetin başında olan Esad’ın otoritesinin tanınmadığı anlamına da geliyordu.”
Türkiye, Suriye’deki rejim değişikliğinin ardından Şam’daki diplomatik temsilciliğini yeniden açtı. Birçok bakan ve Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) Başkanı İbrahim Kalın, Şam’ı ziyaret etti.
Esad döneminde Türkiye destekli silahlı muhaliflerin varlığına ek olarak, Cerablus bölgesinde Türkiye destekli Suriye Geçici Hükümeti görev yapıyordu. Bu hükümete bağlı yerel meclislerin üyeleri, polis ve askeri güçler ile çöp toplama ve ulaşım gibi hizmetleri veren çalışanların maaşları Türkiye tarafından TL ile ödenmekteydi.
Türkiye’den idari mülkiye amirleri buralarda görev yapıyordu.
BBC Türkçe‘nin üst düzey bir diplomatik kaynaktan aldığı bilgiye göre, Türk yetkililerle yapılan görüşmeler sırasında Şara, “Devlet içinde devlet olmaz” görüşünü dile getirdi. Ardından, merkezi yönetimin tüm Suriye üzerinde hakimiyetini kurması ve ülkede bütünlüğü sağlaması amacıyla Geçici Hükümet’in varlığını sonlandırmaya karar verildi.
30 Haziran’da Geçici Hükümet’in elinde tuttuğu tüm kamu kurumları, hükümet birimleri, adalet sarayları, cezaevleri ve yerel meclisler, tamamı Şam yönetimine devredildi.
Kendisine Suriye Milli Ordusu adını veren muhalif birlikler de Suriye ordusuna entegre edildi. Bu geçici yönetim, asıl gelirini sınır kapılarında geçişlerden elde ettiği ücretlerden karşılıyordu ve sınır kapıları da merkezi yönetime devredildi. Merkezi yönetim de yeni gümrük vergileri uygulamaya başladı.
