Suriye’de son günlerde Şam yönetimi ile Kürt, Dürzi ve Alevi gibi azınlıklar arasında artan gerilim, şiddetin gelecekte daha da tırmanabileceği endişelerini gündeme getiriyor.
Ülkenin kuzeydoğusunda geniş bir alanı kontrol eden Suriye Demokratik Güçleri (SDG) ve diğer azınlıklar, “ademi merkeziyetçi” bir yönetim talep ediyor.
Alevi liderlerin “Orta ve Batı Suriye Siyasi Konseyi” (PCCWS) adında yeni bir oluşum kurma hazırlığı içinde olduğu iddiaları öne sürülüyor.
Dürzilerin önde gelen dini liderlerinden Şeyh Hikmet Hicri, 25 Ağustos’ta Suriye’nin güneyinde otonom bir Dürzi bölgesi oluşturulması çağrısında bulundu.
Aralık 2024’te Beşar Esad’ın görevden alınmasının ardından Ahmed Şara liderliğinde bir geçici yönetimin, SDG’nin kontrolündeki bölgelere yönelik askeri müdahaleler gerçekleştirebileceği konuşuluyor.
Türkiye, İsrail, İran ve ABD gibi ülkelerin Suriye’deki farklı çıkarları, mevcut durumu daha da karmaşık hale getiriyor.
Bu ülkelerin ayrılıkçı hareketlere bakış açısı ve artan gerilimdeki pozisyonları merak ediliyor.
‘Türkiye elinde en fazla kart olan aktör’
Son yıllarda Türkiye’nin desteklediği muhalif gruplar, sınırda bulunan Afrin, Cerablus ve El Bab gibi bölgelerde kontrolü ele geçirdi.
Ankara, Şam’daki Suriye geçici hükümetine de önemli bir destek sağlıyor.
Milli Savunma Bakanlığı (MSB), 28 Ağustos’ta “Türkiye, Suriye hükümetinin kendi birlik ve bütünlüğünü korumak için alacağı her türlü tedbire destek verecektir” açıklamasında bulundu.
BBC Türkçe‘ye bilgi veren King’s College Üniversitesi’nden savunma uzmanı Dr. Robert Geist Pinfold, Türkiye’nin Şam ile ilişkisini şu sözlerle değerlendirdi:
“Suriye hükümetinde Türkçe bilen ya da Türkiye ile bağlantılı kişilerin bu kadar fazla olduğu başka bir dönem yaşanmamıştır. Bu nedenle Türkiye, Suriye’de en fazla kartı elinde bulunduran aktör konumundadır.”
SDG, 2018 yılında Suriye’nin kuzeydoğusunu fiili olarak özerk bir bölge ilan etti. Türkiye, bu bölgede bağımsız bir Kürt devletinin kurulmasına kesinlikle karşı olduğunu her fırsatta vurguluyor.
Türk yetkililer, SDG’nin ana bileşenini oluşturan Halk Koruma Birlikleri’ne (YPG) silah bırakma ve Şam’a entegre olma çağrısında bulunuyor.
13 Ağustos’ta Ankara ve Şam arasında askeri bir mutabakat muhtırası imzalandı. TRT Haber ve uluslararası haber ajansları, bu anlaşma çerçevesinde Türkiye’nin Şam yönetimine askeri eğitim, silah sistemleri ve lojistik destek sağlayacağını bildirdi.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 26 Ağustos’ta “Yönünü Ankara’ya ve Şam’a dönenler kazanacak” dedi ve ekledi:
“Kıblesini kaybedip yeni yabancı patronlar arayanlar eninde sonunda kaybedecektir. Kılıç kınından çıkarsa, kaleme ve kelama yer kalmaz.”
Esad döneminde Türkiye’nin son büyükelçisi olan Ömer Önhon, BBC Türkçe‘ye Ankara’dan gelen açıklamaları değerlendirirken, Türkiye’nin iç ve dış tehditlere karşı Şam yönetimine gerekli desteği vereceğini belirtti. Bu açıklamanın askeri destek dahil olmak üzere her türlü durumu kapsadığına dikkat çekti.
ABD’nin tavrı ne?
İngiltere merkezli risk danışmanlığı şirketi Sibylline’ın Ortadoğu ve Afrika Analisti Megan Sutcliffe, ABD’nin Türkiye’nin Suriye’deki etkili rol oynamasını “memnuniyetle” karşıladığını ifade ediyor:
“[ABD Başkanı] Donald Trump’ın Erdoğan ile olan ilişkisi oldukça sıcak. Bu da, istikrarsızlık yönetiminde ABD’nin Suriye’de doğrudan bir rol üstlenmesi yerine müttefiklerinin daha aktif olmasını isteyen eğilimlerini yansıtıyor.”
Ancak Suriye’deki Kürtlerin durumu, bu durumu daha karmaşık hale getiriyor. SDG, iç savaş süresince özellikle IŞİD ile mücadelede ABD’nin en önemli müttefiki oldu.
BBC Türkçe‘ye açıklama yapan Sutcliffe, bu ilişkinin devam ettiğini belirtti. Ancak Şam’da yeni bir yönetim iş başına gelirse, bu müttefikliğin Kürtlerin taleplerini ne derece kapsayacağı belirsizliğini koruyor.
ABD’nin Suriye Büyükelçisi Tom Barrack, Temmuz ayında Washington’un Kürtlerin bağımsız bir devlet kurmasını desteklemediğini ifade etti. Bu durum, Washington’un Şam yönetiminden yana bir tutum izlediği şeklinde yorumlandı.
Washington Post’un geçtiğimiz günlerde yayınladığı bir haberde Barrack’ın Suriye’deki yönetim şekliyle ilgili şu sözleri yer aldı:
“Bir federasyon değil ama onun biraz altında, herkesin kendi bütünlüğünü, kültürünü ve dilini korumasına izin veren bir yapı.”
Tom Barrack’ın son açıklamaları nasıl yorumlanmalı?
Tom Barrack’ın ifadeleri, Washington’dan Suriye’de merkeziyetçi olmayan bir yönetim sistemine destek olarak algılandı. Megan Sutcliffe, bu görüşü paylaşanlardan biri.
Sutcliffe’ye göre, ademi merkeziyetçi bir yönetim olursa dahi Washington’daki “temel anlayış” bunun Suriye halkı tarafından belirlenmesi gerektiği yönünde. Bu konuda ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Tammy Bruce’un Temmuz ortasında sarf ettiği sözler örnek gösteriliyor.
Bruce, “Suriye’deki önceliğimiz istikrar. Federalizme veya öz yönetime karşı değiliz, ancak kararı Suriyelilerin vermesi gerek” demişti.
BBC Türkçe‘ye bilgi veren RUSI düşünce kuruluşundan Prof. Dr. Serhat Erkmen, Barrack’ın açıklamalarının ABD’deki farklı kurumların Suriye’ye yönelik yaklaşımlarından kaynaklandığını kaydediyor.
“ABD Dışişleri Bakanlığı, başından beri Şam merkezli bir duruş sergilerken, CENTCOM PYD’ye verdiği desteği kesmedi” diyor ve ekliyor:
“ABD Büyükelçisi, Suriye’deki gelişmeleri tek bir kurumun anlayışı ile yürütmenin mümkün olmadığını fark etti.”
Açıklamanın “ABD’nin Şara’ya desteğinin azaldığı” şeklinde yorumlanmaması gerektiğini belirten Erkmen, “Irak benzeri bir iktidar paylaşımı modeli yeniden gündeme geliyor” diyor. Bu durumun Türkiye’yi “tedirgin” edeceği öngörülüyor.
Şam yönetimi ile SDG arasında olası çatışmaların büyümesi durumunda ABD’nin tutumunun nasıl olacağı ise merak konusu. Sutcliffe, ABD’nin şimdiye kadar, Şam yönetimi ile onun karşısındaki aktörler arasında arabulucu rolü üstlendiğini hatırlatıyor ve bu pozisyonun devam edeceğini düşünüyor.
“[ABD Başkanı] Trump, istikrarlı ve ekonomik olarak üretken bir Suriye istiyor. Kürtlerle yaşanan gerginlikler bu durumu zayıflatırsa, Trump’ın bir tarafı açıkça desteklemek yerine, kendisini arabulucu olarak göstermeye çalışacağı bir durumla karşı karşıya kalabiliriz” diyor.
‘İsrail ve İran’ın çıkarları ortak’
Uzmanlara göre, İsrail ve İran’ın Suriye’deki hedefleri, diğer ülkelerden farklı bir seyir izliyor. Pinfold, “İran ve İsrail, Suriye hükümetini zayıf ve ülkeyi parçalanmış tutmak için ortak çıkar ve hedeflere sahip” diyor.
Pinfold, bu durumun 7 Ekim 2023 tarihli saldırılardan sonra İsrail’in yaşadığı “stratejik değişim”
