Javier Gallardo, güne klasik müzik programları izleyerek başlamayı alışkanlık haline getirmiş bir kamyon şoförü. Bu rutin, işe gitmeden önce ruh halini dengelemekte önemli bir rol oynuyor.
Ancak Haziran ayının bir pazartesi sabahı televizyonunu açtığında, müzik yerine bir savaş alanı manzarasıyla karşılaştı. Daha önce duymadığı bir kanalda bir haber bülteni yayınlanıyordu.
“Ne oluyor?” diye düşündü ve 20 dakika sonra kanalı kapattı; bağlantı kuramadığını hissetti.
Ekranın köşesindeki yeşil logoda “RT” yazısını görünce, bunun bir Rus kanalı olduğunu öğrendi.
Javier, Şili’de ikamet ediyor. Ülkedeki özel bir televizyon kanalı olan Telecanal’ın, devlet destekli Rus haber kanalı RT’ye (eski adıyla Russia Today) yayın hakkı verdiği iddia ediliyor.
Şili’nin yayıncılıkla ilgili yetkili kurumu, Telecanal hakkında yayın yasasını ihlal ettiği gerekçesiyle bir yaptırım süreci başlattı ve kanalın yanıtını bekliyor.
Telecanal ise konu hakkında yorum yapmayı reddetti.
Bu esnada izleyiciler, durumu anlamakta zorlandı.
Javier, “Canım sıkıldı,” diyor. “Hiçbir duyuru yapılmadan bu değişiklik yaşandı ve nedenini anlayamadım.”
Son üç yılda, devlet destekli Rus haber kanalı RT ve radyo Sputnik, uluslararası varlıklarını genişletti. Şu anda Afrika, Balkanlar, Ortadoğu, Güneydoğu Asya ve Latin Amerika’da yayın yapıyorlar.
Bu durum, Batılı ülkelerde yasaklanmalarıyla aynı döneme denk geliyor.
Rusya, Şubat 2022’de Ukrayna’yı işgal ettikten sonra, ABD, İngiltere, Kanada ve Avrupa Birliği, “savaş hakkında dezenformasyon yaydığı” gerekçesiyle RT’ye geniş çaplı kısıtlamalar getirdi. Büyük teknoloji şirketleri de benzer kısıtlamalar uyguladı.
Bu süreç, 2024’te zirveye ulaştı. ABD yetkilileri, RT yöneticilerini, genel yayın yönetmeni Margarita Simonyan dahil, yaptırım listesine aldı. Gerekçe, ülke kurumlarına olan “kamu güvenini” zedelemeye yönelik girişimlerdi.
Ayrıca Kremlin’in başkanlık seçimlerine müdahale etmeye yönelik geniş çaplı bir kampanya yürüttüğü iddiaları da mevcuttu. RT ise bu suçlamaları reddetti.
Ancak, başka yerlerde RT’nin etkisi giderek artış gösterdi.
2023 itibarıyla RT, Cezayir’de bir büro açtı, Sırpça yayın yapmaya başladı ve Afrika, Güneydoğu Asya, Hindistan ve Çin’den gazetecilere yönelik ücretsiz eğitim programları düzenlemeye başladı.
Ayrıca Hindistan’da bir ofis açma planlarını duyurdular. Sputnik ise Şubat ayında Etiyopya’da bir haber merkezi kurdu.
Tüm bunlar, bazı bölgelerde Batı medyasının zayıflamasıyla örtüşüyor. Bütçe kesintileri ve değişen dış politika öncelikleri nedeniyle bazı medya kuruluşları küçüldü ya da belirli bölgelerden tamamen çekildi.
İki yıl önce BBC, ses, video ve metin bazlı dijital haber hizmetini güçlendirmek amacıyla Arapça radyo hizmetini kapattı. O tarihten bu yana, Gazze ve Sudan için acil durum radyo hizmetleri başlattı. Aynı yıl Sputnik, Lübnan’da 24 saatlik yayın başlatmış ve BBC Arapça’nın boşalttığı frekansı doldurmuştur.
Diğer yandan, ABD hükümeti tarafından finanse edilen uluslararası yayıncı Voice of America (Amerika’nın Sesi) de çalışanlarının çoğunu işten çıkardı.
Stanford Üniversitesi’nden siyaset bilimci Dr. Kathryn Stoner, “Rusya su gibidir: Betonda nerede çatlak varsa oraya sızar,” diyor.
Ancak, en önemli soru: Rusya‘nın nihai hedefi ne? Değişen dünya düzeninde medyadaki bu sessiz ilerleyiş ne anlama geliyor?
‘Hepsi çılgın komplo teorisyeni değil’
Manchester Üniversitesi’nden Rusya Çalışmaları Profesörü Stephen Hutchings, “[Batı dışındaki ülkeler] entelektüel, kültürel ve ideolojik açıdan çok verimli bir toprak; çünkü hâlâ Amerikan karşıtı, Batı karşıtı ve emperyalizm karşıtı duygular var,” diyor.
Hutchings’e göre, Rus propagandası akıllıca yayılıyor: İçerikler, her bölgedeki izleyiciye özel şekilde ayarlanıyor. Bu, farklı yerlerde farklı ideolojik duruşlar benimsemeyi gerektirse bile.
Hutchings, Batı’da RT’nin genellikle “Rusya’nın devlet aktörü ve dezenformasyon yayımcısı” olarak algılandığını, ancak dünyanın başka yerlerinde bağımsız bir yayıncı olarak kabul edilebildiğini belirtiyor.
Bu durum, izleyicileri yayınlara inanmaya açık hale getiriyor. Glasgow Üniversitesi Uluslararası İlişkiler öğretim görevlisi Dr. Rhys Crilley, “Hepsi çılgın komplo teorisyenleri değil,” diyor.
Ona göre RT’nin dünya olaylarına bakışı, geniş kitlelere, “küresel adaletsizliklerden kaygı duyan ya da Batı’nın bu olayların faili olduğuna inanan insanlara” hitap edebiliyor.
‘Çok dikkatli bir manipülasyon’
RT’nin uluslararası internet sitesi, sıradan bir haber sitesi gibi görünüyor ve bazı haberleri doğru şekilde aktarıyor.
Açık Üniversite’de siyaset ve uluslararası ilişkiler alanında kıdemli öğretim görevlisi Dr. Precious Chatterje-Doody, “[Bu] çok dikkatli bir manipülasyon,” diyor.
Doody, Prof. Hutchings, Dr. Crilley ve diğerleriyle birlikte RT üzerine bir kitap kaleme aldı.
Mayıs 2017 – Mayıs 2019 arasındaki iki yıllık dönemde RT’nin uluslararası bültenlerini analiz ettiklerinde, RT’nin haber yapmayı seçtiği konuların belirli anlatılara hizmet ettiğini saptadılar.
Örneğin, Avrupa ülkelerinde sosyal huzursuzluk yaşandığında, RT bunu ön plana çıkarıyordu. Oysa Rusya içindeki haberlerde daha çok ülkenin askeri tatbikatları gibi konular tercih ediliyordu.
Kanal ayrıca açıkça yanlış iddialarda da bulunuyor. 2014 yılında Kırım’ın ilhakını barışçıl bir “yeniden birleşme” olarak tanımlarken, askeri müdahale kanıtlarını reddetti. 2022’deki geniş kapsamlı işgalden bu yana, Ukrayna’daki Rus savaş suçlarına dair iddiaları sistematik olarak inkâr ediyor.
RT ayrıca, 2014 Temmuz’unda Malezya Havayolları’na ait MH17 sefer sayılı uçağın Ukrayna tarafından düşürüldüğünü öne süren yorumları yayımladı. (BM’nin havacılık kurumu, Rusya’yı sorumlu tuttu ve uluslararası soruşturmalar, Rusya’dan getirilen bir füze sisteminin, Ruslar ve Rusya yanlısı ayrılıkçılar tarafından uçağı vurmak için kullanıldığını ortaya koydu.)
Araştırmacılar için dikkat çekici olan, izleyicilerin bu yayınlara verdiği tepkilerdi.
2018 – 2022 yılları arasında RT’yi izleyen 109 kişiyle görüşmeler yapıldı. Bu, RT’nin yayın lisansını kaybetmeden önceydi. Dr. Chatterje-Doody, birçok kişinin “RT’nin taraflı olduğunu” düşündüğünü, ancak doğru ile yanlışı ayırt edebilmek için araçlara sahip olduklarını aktarıyor.
Ama araştırmasına göre şu uyarıyı yapıyor: “[İzleyiciler] RT’nin hangi yollarla taraflı olduğunun ve yalanların tam olarak nereden geldiğinin farkında değiller.”
Rusya neden yeniden Afrika’ya yöneldi?
