Antik Pers İmparatorluğu’nun törensel başkenti Persepolis’teki yontma taş merdivenler ve sütunlar, 2500 yıl boyunca dimdik durmayı başardı.
Ancak, bu eşsiz Dünya Mirası alanı şimdi tehlike altında; kentin batma riskiyle karşı karşıya olduğu bildiriliyor.
Persepolis’in terası, sağlam kayalar üzerinde inşa edildi. Bazı kısımlarında hareketlenme gözlemlense de, bu değişim yalnızca birkaç milimetre düzeyinde gerçekleşti.
Ancak, bu antik yapıları çevreleyen düz arazilerin, akarsuların bıraktığı tortular tarafından şekillendiği belirtiliyor.
Mervdeşt Ovası’nın da yapısında parçalanma ve çatlakların büyümesi gözlemleniyor. Bu bölge, diğer tarihi bir miras olan Nakş-ı Rüstem’e sadece 10 metre mesafede, Persepolis’e ise 500 metre uzaklıkta bulunuyor.
Dr. Mahmud Hagşenaz, Almanya’daki Leibniz Üniversitesi’nde görevli bir akademisyen olarak durumu değerlendiriyor.
Hagşenaz, “Persepolis ve Nakş-ı Rüstem’in yakınında çatlaklar var. Bu durumu, muhtemelen toprağın farklı hızlarda batmasına bağlayabiliriz” diyor ve ekliyor:
“Persepolis ile ilgili haberlerde çatlaklar ve hasar bulgularını gördüm. Ancak kapsamlı bir araştırma yapmadan, durumu doğrudan farklı batış hızlarıyla açıklamak mümkün değil. Teras, dağın eteğindeki görece sağlam bir jeolojik yapı üzerine inşa edilmiş.”
Muhteşem harabeler
UNESCO, Persepolis’i 1979 yılında Dünya Mirası olarak ilan etmişti.
Kurum, bu “muhteşem harabelerin” dünyanın en büyük arkeolojik alanları arasında yer aldığını vurguluyor.
Persepolis, mimarlık, şehir planlaması, inşaat teknolojisi ve sanat alanlarında Pers toplumlarının incisi olarak tanımlanıyor. Bu bölge, çok eski bir medeniyete ev sahipliği yapan eşsiz arkeolojik alanlardan biri olarak öne çıkıyor.
Böylece bu medeniyet, en görkemli döneminde Libya’dan doğuda Hindistan’a uzanan ve dünyanın ilk süper gücü olarak bilinen Pers İmparatorluğu’na dönüşmüş durumda.
İran, 28 Dünya Mirası alanının çoğunun toprak çökmesi tehlikesiyle karşı karşıya olduğu bir ülke konumunda.
Bu alanlar arasında Pers İmparatorluğu’nun ilk başkenti Pasargad ve tarihi Yezd şehri de bulunuyor.
Yetkililer ayrıca İsfahan genelinde de çökme riski üzerinde duruyor. Bu bölgede de Dünya Mirası köprüler ve camiler, çöken alanların kıyısında yer alıyor.
2021 yılında Dünya Mirası listesine dahil edilen 1354 kilometrelik Trans-İran Demiryolu da bazı çökme alanlarından geçiyor ve raylarda bozulmalar gözlemleniyor.
Zamana karşı yarış
Toprağın çökmesi oldukça yavaş gerçekleşiyor. Çatlakların duvarlara ve temellere ulaşana kadar fark edilmesi güç.
Araştırmacılar, radar teknolojisi kullanarak geçmişte çekilen fotoğraflarla kıyaslama yapıyor.
Leibniz Üniversitesi GFZ Helmholtz Jeobilimler Merkezi’nden Profesör Mehdi Motagh, “Bu teknoloji, dünya yüzeyindeki çok hassas değişimleri, birkaç milimetreye kadar ölçebiliyor” diyor.
Motagh ve ekibi, Persepolis ile Nakş-ı Rüstem’deki çökme derinliklerinde endişe verici değişiklikler gözlemliyor.
Nakş-ı Rüstem’deki doğrudan kireçtaşına yapılan oymalar şu an için sağlam görünse de, çevredeki ova hızla batıyor.
Profesör Motagh, kayalık alan ile ova arasında bir meyil olduğuna dikkat çekiyor ve “bu durum çatlaklara ve toprakta yarılmalara yol açıyor” diyor:
“Bazı bölgelerde geri dönüşü olmayan hasarlar tespit ettik. Bir çatlağın doğrudan Nakş-ı Rüstem’deki Kabe-i Zerdüşt’ten geçerek hasar verdiğini gözlemledik.”
Profesör Motagh, detaylı saha çalışmalarıyla diğer alanlar hakkında daha fazla bilgi edinileceğini belirtiyor ve “Bir gün bu kesinlikle gerçekleşecek” diyor.
Azalan yer altı suyu
Profesör Motagh, “İran’daki toprak çökmesinin başlıca nedeni aşırı ve sürdürülemez yer altı suyu kullanımının yanı sıra çölleşmedir” diyor.
Yer altı su tabakalarından fazla su çekildiğinde, toprak sıkışıyor ve yüzey çökme yaşıyor. Bu durum sıklıkla kalıcı hale geliyor.
Kuraklık ve yüksek sıcaklıklar durumu daha da kötüleştiriyor, çünkü daha az su yeraltına sızıyor.
İran, yer altı suyunu en hızlı kaybeden ülkeler arasında yer alıyor.
On yıllar boyunca İran, doğanın sunduğu sudan daha fazlasını kullandı. Önce nehirler ve rezerv sular kurudu, ardından yer altı suyu çekilmeye başladı.
İran’ın yer altı suyu, 1970’lerden bu yana aşırı şekilde kullanılıyor ve bazı tahminlere göre yer altı suyu rezervinin %70’i kurudu.
Uluslararası Yer Altı Suyu Değerlendirme Merkezi’nden (IGRAC) Andrew Pearson, araştırmaların “İran’ın dünyanın en fazla yer altı suyunu kurutan ülkeleri arasında olduğunu gösterdiğini” belirtiyor.
“İran, suyun %90’ını tarımda kullanıyor ve kuraklıkla birlikte daha da kötüleşen aşırı su kullanımı, kurumanın temel nedeni” diyor.
Çökmenin etkileri, Dünya Mirası alanlarının ötesine geçiyor.
Son günlerde yapılan bir ulusal analiz, İran’ın 56 bin kilometrekarelik bir alanının, yani %3,5’inin ölçülebilir çökme sinyalleri verdiğini ortaya koydu.
Başkent Tahran’ın bazı bölgeleri, yıllardır her yıl 25 santimetre batıyor.
Büyük fıstık bahçeleriyle bilinen Rafsancan’da ise, aşırı su kullanımı nedeniyle her yıl 300 milyon metreküp su kaybı yaşanıyor.
Toprak çökerken yollar, kanallar ve boru hatları zarar görüyor ve bu durum pahalı altyapı sorunlarını da beraberinde getiriyor.
Sadece İran’da mı?
İran’ın durumu aşırı olmakla birlikte, benzersiz değil.
Mexico City, Endonezya’nın başkenti Cakarta ve California da zaman zaman yıllık 100 milimetre çökme bildiriminde bulundu.
İran’ı farklı kılan, çökmenin hızı ve boyutu ile risk altındaki antik alanların sayısının fazlalığı.
Padova Üniversitesi’nden Profesör Pietro Teatini, “Jeolojik yapısı nedeniyle İran’daki toprak çökmesine, uzunluğu kilometrelerce ve derinliği metrelerce olan yarıklar eşlik ediyor. Bu durum, yapılara ve altyapıya ciddi zararlar veriyor” diyor.
Ortadoğu ve Afrika’daki birçok ülke, özellikle Mısır, Suudi Arabistan, İsrail ve işgal altındaki Filistin toprakları da benzer sorunlarla karşı karşıya. Bu bölge, dünyanın en fazla su kıtlığı yaşayan yerlerinden biri olarak biliniyor.
UNESCO, Endonezya ve Vietnam’da çalışmalar gerçekleştirdi ve hükümet temsilcileriyle bir araya geldi.
Filipinler için de benzer bir süreç planlanıyor. Ancak İran’daki siyasi durum, benzer girişimlerin önünü kısıtlıyor.
