Hindistan’ın Tamilnadu eyaletinde, 46 yaşındaki bir adam beş saat süren bir ereksiyon problemi nedeniyle acil servise başvurdu. Bu durum, hem utandırıcı hem de acı verici bir hâl almıştı.
Doktorlar, hastanın cinsel ilişki öncesinde sildenafil, yani yaygın olarak bilinen Viagra kullandığını öğrenince şaşkınlıklarını gizleyemediler. Ancak, önerilen dozlarda ilacı almasına rağmen sorunu bir türlü geçmiyordu.
Yapılan incelemelerde adamın, cinsel ilişkiden önce bol miktarda nar suyu içtiği ortaya çıktı. Bunun üzerine hastaya etkileri dengelemek amacıyla bir enjeksiyon yapılırken, nar suyundan uzak durması tavsiye edildi.
Hastanın durumunun sebebi, nar suyunun aldığı ilacın etkisini artırmış olmasıydı. Bu olay, gıda ile ilaçların beklenmedik şekillerde etkileşime girebileceğinin bir örneğidir.
Tıp literatüründe, yiyeceklerin ilaçlarla etkileşimine dair pek çok vaka kaydedilmiştir. Çoğu bireysel ya da küçük gruplar halinde rapor edilmiş olsa da, bilimsel çalışmalar artık bu etkileşimlerin nasıl gerçekleştiğini daha kapsamlı bir şekilde açıklamaktadır.
Özellikle bazı yiyeceklerin, ilaçların etkinliğini artırdığı, yan etkilerini yükselttiği veya normal dozları toksik hale getirebildiği daha önce bilinmektedir. Öte yandan, lif açısından zengin gıdalar bazı ilaçların etkinliğini azaltabilir.
İlaçlar, uzun yıllar süren geliştirme ve test aşamalarının ardından güvenli ve etkili oldukları kanıtlandıktan sonra piyasaya sürülmektedir. Ancak, piyasada bulunan binlerce farklı ilacın milyonlarca çeşit yiyecekle etkileşim ihtimali bulunmaktadır.
Bilimsel derlemeler, gıda ile ilaç etkileşimlerinin güvenli ve etkili tedavi açısından ciddi bir tehdit oluşturabileceğini ortaya koyuyor. Uzmanlar bu etkileşimleri sistematik bir şekilde takip etmeye başlarken, bazıları bu etkileşimlerden yararlanarak ilaçların etkisini artırmayı umuyor.
California’daki Western University of Health Sciences’ta eczacılık profesörü Patrick Chan, “Çoğu ilaç yiyeceklerden etkilenmez,” diyor. Ancak bazı ilaçların yiyeceklerden etkilendiğini belirten Chan, “Bu etkileşimlere dikkat etmemiz gerekiyor,” diye ekliyor.
ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) ve Avrupa İlaç Ajansı, ilaçların yiyeceklerden nasıl etkilendiğini test etmeyi zorunlu kılmaktadır. Testler genellikle deneklere ya aç karnına ya da yüksek kalorili, yağlı bir öğün sonrasında ilaç verilerek yapılmaktadır.
Bu öğünler tipik olarak tereyağlı iki dilim kızarmış ekmek, iki dilim kızarmış pastırma, iki kızarmış yumurta, biraz patates kızartması ve büyük bir bardak tam yağlı süt içermektedir. Ancak tüm olasılıkları test etmek imkânsızdır.
Belgrad’daki Beslenme ve Metabolizma Araştırma Mükemmeliyet Merkezi’nde çalışmalara katılan Jelena Mileševic, insan metabolizmasının karmaşıklığına değinerek, “Adeta küçük bir fabrika gibidir; çok sayıda girdi ve çok sayıda çıktı var,” diyor.
Mileševic, D vitamininin ilaçlarla etkileşimini araştırırken, yiyecekler ve ilaçların kimyasal tepkimelerinin birleştiğinde karmaşık bir tablo ortaya çıktığını vurguluyor.
Yiyecekler ilaçları iki şekilde etkileyebilir: İlacın etken maddesiyle doğrudan etkileşime girebilir veya vücudun ilaca verdiği tepkiyi değiştirebilir. Bazı yiyecek-ilaç etkileşimleri 1980’lerden beri bilinmektedir.
Greyfurt ve Kızılcık
Bu etkileşimlerin en bilinen örneği greyfurt ve greyfurt suyunun ilaçlarla olan ilişkisi olarak öne çıkmaktadır. Greyfurt, kolesterol düşürücü statinler, yüksek tansiyon için kullanılan nifedipin ve felodipin gibi birçok ilaçla etkileşime girmektedir. Ayrıca, bazı ilaçların kana daha fazla karışmasına neden olarak doz etkisini artırmaktadır.
Örneğin sıtma tedavisinde kullanılan artemether ve praziquantel gibi ilaçlar ile HIV tedavisinde kullanılan saquinavir gibi antivirallerde bu durum gözlemlenmektedir. Bunun sebebi, ilaçların parçalanmasından sorumlu olan “sitochrome P450 3A4” enziminin baskılanmasıdır.
Bu durum, ilaçların vücutta birikerek zehirli seviyelere ulaşmasına yol açabilir. Aynı durum, Viagra olarak bilinen sildenafil için de geçerlidir. Portekiz’deki Coimbra Üniversitesi’nde İlaç-Bitki Etkileşimleri Gözlemevi’ni yöneten Maria da Graça Campos, “Bu enzim devre dışı kaldığında ilaçlar vücutta daha uzun süre kalır ve konsantrasyonları çok zehirli seviyelere çıkabilir,” diyor.
Meyve sularının etkisi genellikle daha güçlüdür; çünkü yoğunlaştırılmış hallerinden dolayı ilaçlarla etkileşime giren maddeleri daha fazla içerirler. Kızılcık suyunun da bazı kan sulandırıcı ilaçlarla etkileştiği düşünülmüştür. Ancak klinik deneyler, normal düzeyde kızılcık tüketiminin varfarin ile etkileşmediğini göstermiştir.
Yine de bu alandaki en çok atıf yapılan çalışmalardan birinin, kızılcık suyu üreten bir firma tarafından finanse edilmiş olması dikkat çekicidir. Kanada’daki McMaster Üniversitesi’nde klinik farmakoloji ve toksikoloji direktörü Anne Holbrook, bu konuda daha fazla randomize klinik denemelere ihtiyaç olduğunu belirtmektedir.
2011 yılında ABD Gıda ve İlaç Dairesi, varfarin kullananlar için kızılcıkla ilgili uyarıları ilaç rehberinden çıkardı. Ancak İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) hâlâ varfarin kullananların kızılcık suyundan uzak durması gerektiğini belirtmektedir.
Bitki Çayları
Meyan kökü de bazı ilaçların parçalanmasında görevli enzimleri etkileyerek etkileşime girmektedir. Bu durum kalp hastalıklarında kullanılan digoksin ve bazı antidepresanlar için geçerlidir. Ancak yapılan araştırmalar, meyan kökünün çoğu durumda klinik açıdan anlamlı bir yan etkiye neden olmadığını göstermektedir.
Chan, tüm bu durumların yiyecek-ilaç etkileşimlerinin “tamamen vardır ya da yoktur” şeklinde anlaşılmaması gerektiğini vurguluyor. “Etkileşimler hafif, orta ya da ciddi olabilir,” diyor.
2017 yılında, da Graça Campos artrit tedavisi gören bir hastanın ciddi ağrılar ve kansızlıkla hastaneye kaldırıldığı bir vakayı aktardı. Hasta aynı zamanda enginar çayı içmişti ve enginardaki bazı maddeler, artrit ilacı kolşisin ile etkileşime girerek karaciğerinde toksik bir birikime yol açmıştı. Neyse ki hasta kendiliğinden ve tamamen iyileşti.
Bitkisel çaylar ve özler, geleneksel tıpta sıkça kullanılsa da, güçlü etkileri olmasına rağmen yeterince denetlenmemektedir. Zerdeçal ve yosun bazlı takviyeler de bazı kanser ilaçlarıyla etkileşerek karaciğerde aşırı toksisiteye neden olabilirken, sarı kantaron çiçeği özleri antidepresanlar ve bazı kemoterapi ilaçlarıyla etkileşime girmektedir.
Campos, “İnsanların bitkilerin de ciddi etkileşimlere yol açabileceğini anlaması çok önemli,” diyor. Ancak bu tür etkileşimlerin kalıcı ve yaygın mı yoksa tekil mi olduğunu anlayabilmek için daha fazla klinik araştırmaya ihtiyaç vardır.
Dozlar İçin Doktora Danışılmalı
Etkileşimler her zaman ilaçları daha güçlü ya da tehlikeli hale getirmediği gibi
