Hemen hemen her evde, kokusunu göz ardı edemeyeceğiniz en az bir çift ayakkabı bulunmaktadır.
Bir ailenin ayakkabı sayısıyla bu durumu çarptığınızda, hepsinin bir rafa yerleştirilmesiyle karşılaşılacak evrensel ve rahatsız edici bir koku problemi ortaya çıkmaktadır.
İki Hint araştırmacı, bu meselenin sadece koku ile sınırlı olmadığını düşünerek bilimsel bir inceleme başlatmaya karar verdiler.
Kötü kokan ayakkabıların, ayakkabılık kullanma deneyimimizi nasıl etkilediğini araştırmaya koyuldular. Bu süreçte, alaycı bir ödül olan Ig Nobel Ödülü’nün eğlenceli dünyasına adım attılar.
Vikash Kumar, Shiv Nadar Üniversitesi’nde tasarım yardımcı doçenti olarak görev yaparken, 29 yaşındaki Sarthak Mittal’a lisans yıllarında ders vermiş. İkilinin aklına gelen ilk fikir, üniversitede kötü kokan ayakkabılar üzerine bir çalışma yapmak olmuş.
Mittal, yurt koridorlarının genellikle iki kişilik odaların dışında bırakılan ayakkabılarla dolup taştığını gözlemlediğini belirtiyor.
Başlangıçta basit bir fikir ortaya çıktı: Öğrenciler için şık ve estetik bir ayakkabı rafı tasarlanabilir miydi? Ancak detaylı araştırmalar sonucunda asıl nedenin dağınıklık değil, kötü koku olduğu anlaşıldı.
Şu anda bir yazılım şirketinde çalışan Mittal, “Sorun alan ya da ayakkabı rafı eksikliği değildi; bolca yer mevcuttu. Asıl sorun, sık sık terleme ve ayakkabıların sürekli kullanılmasıydı; bu da kötü kokulara yol açıyordu” şeklinde ifade ediyor.
Bu noktada, ikili üniversite yurtlarında bir anket başlatarak insani bir soru sordu: Spor ayakkabılarımız kokuyorsa, bu ayakkabı rafını kullanma deneyimini olumsuz etkilemez mi?
%80’i erkek 149 üniversite öğrencisiyle gerçekleştirilen anket, çoğumuzun zaten bildiği fakat nadiren itiraf ettiği bir gerçeği doğruladı: Katılımcıların yarısından fazlası, kendilerinin ya da başkalarının ayakkabı kokularından hoşlanmadığını belirtti.
Neredeyse hepsi ayakkabılarını evdeki raflarda saklıyordu ve piyasada mevcut koku giderici ürünlerden haberdar değildi. El yordamıyla yapılan çay poşeti koymak, karbonat serpmek gibi yöntemler de etkili olmuyordu.
İki araştırmacı, bilimsel bir yaklaşım benimsemeye karar verdi. Mevcut bilgiler doğrultusunda, terli ayakkabılarda çoğalan Kytococcus sedentarius bakterisinin sorumlu olduğunu keşfettiler.
Deneyleri, kısa süreli ultraviyole ışığın mikropları öldürdüğünü ve kötü kokuyu ortadan kaldırdığını gösterdi.
Yazarlar araştırmalarında, “Hindistan’da hemen hemen her evde bir tür ayakkabı rafı bulunmaktadır ve ayakkabıların kokmasını önleyen bir raf tasarımı harika bir deneyim sunabilir” ifadelerine yer verdiler.
“Kokulu ayakkabıları, daha iyi bir kullanıcı deneyimi için geleneksel ayakkabı rafını yeniden tasarlamak adına bir fırsat olarak değerlendirdiler.” şeklinde vurguladılar.
Geliştirdikleri fikir, sıradan bir ergonomi makalesinden öte, ilginç ve yenilikçi bir öneriydi: Sadece ayakkabıları saklamakla kalmayıp, aynı zamanda sterilize eden UVC ışıklı bir ayakkabı rafı prototipi.
Araştırmacılar, deney için üniversitedeki sporcuların giydiği ve belirgin bir kokuya sahip ayakkabıları kullandılar. Bakteri birikiminin en fazla ayak parmaklarının yakınında gerçekleştiği göz önüne alındığında, UVC ışığı bu bölgeye odaklandı.
Çalışmada koku seviyeleri maruz kalma süresine göre ölçüldü; bakterileri öldürmek ve kötü kokuyu gidermek için yalnızca 2-3 dakikalık bir UVC uygulamasının yeterli olduğu belirlendi.
Bu süreç basit bir iş değildi; fazla ışık, ayakkabı kauçuğunun yanmasına neden olabilecek fazla ısı anlamına geliyordu.
Araştırmacılar sadece ayakkabılara UVC ışığı tutmakla kalmadı, aynı zamanda çok sayıda ölçüm gerçekleştirdiler.
Başlangıçta koku “güçlü, keskin, çürük peynir gibi” tanımlanırken, iki dakika sonra “son derece hafif, hafif yanık lastik kokusuna” düştü. Dört dakika sonra kötü koku kayboldu ve “ortalama yanık lastik” kokusuyla yer değiştirdi.
Altı dakika sonra ayakkabılar tamamen kokusuz ve serin kalıyordu. Ancak 10-15 dakika beklendiğinde, ayakkabılar ısınarak “güçlü yanık kauçuk” kokusuna dönüşüyordu. Bu durum, bilimde zamanlamanın önemini bir kez daha kanıtladı.
Sonuç olarak, ikili, UVC ışığı ile donatılmış bir ayakkabı rafı önerisinde bulundular. Ancak bu öneri, ABD merkezli Ig Nobel Ödülü tarafından fark edilip iletişime geçene kadar pek dikkate alınmadı.
Annals of Improbable Research dergisinin düzenlediği ve Harvard-Radcliffe grupları tarafından gerçekleştirilen 34 yıllık Ig Nobel, her yıl 10 ödül veriyor ve “insanları önce güldürmeyi, ardından düşündürmeyi… sıradışı olanı kutlamayı, hayal gücünü onurlandırmayı” amaçlıyor.
Kumar, “Ödülden haberimiz yoktu. 2022’den eski bir makaleydi ve hiçbir yere göndermemiştik. Ig Nobel ekibi bizi bulup aradı ve bu durum hem güldürüyor hem de düşündürüyor” dedi.
“Ödül, araştırmaya paye vermek değil, bilimin eğlenceli tarafını kutlamakla ilgili. Çoğu araştırma, tutkuyla yapılan nankör bir iştir ve bu, bilimi popülerleştirmenin bir yolu.” şeklinde ekledi.
Bu yılki kazananlar arasında, oldukça farklı işler yapan kişiler de yer almakta. Sinekleri kovmak için inekleri boyayan Japon biyologlar, Togo’da dört peynirli pizzaya düşkün gökkuşağı kertenkeleleri, sarımsağın anne sütünü bebekler için daha çekici hale getirdiğini keşfeden ABD’li çocuk doktorları ve alkolün yabancı dil becerilerini geliştirdiğini bulan Hollandalı araştırmacılar da dikkate değer.
Ayrıca 35 yıl boyunca tırnak büyümesini takip eden bir tarihçi ve makarna sosunun gizemlerini araştıran fizik araştırmacıları da bu yılki kazananlar arasında bulunuyor.
Kokan ayakkabılar üzerine yaptıkları çalışmalarla bu ödülü kazanan Hint araştırmacılar, çıtayı daha da yükseltmiş gibi görünüyor.
Kumar, “Bu durum önemli ölçüde üzerimize bir yük bindirdi – artık insanların normalde düşünmediği konular hakkında daha fazla araştırma yapmamız gerekiyor. Yeni sorular sormalıyız” şeklinde belirtti.
Ayrıca, bugünün kokan spor ayakkabıları, yarının çığır açan biliminin kapısını aralayabilir.
