Reem el-Kari ve kuzeni Lama, masanın üstünde dağınık bir şekilde yer alan çok sayıda çocuk fotoğrafını dikkatle inceliyor. Lama, kuzeninin kayıp oğlu Kerim’e ait olduğunu düşündüğü bir fotoğrafa işaret ediyor.
Reem, 2013 yılında Suriye‘deki iç savaş sırasında babasıyla birlikte kaybolduğunda yalnızca iki buçuk yaşındaydı.
O zamandan beri kayıp olan 3 bin 700’den fazla çocuktan biri olarak, bugün 15 yaşında olmalı.
Reem’e ve kuzenine yardım eden kişi, masanın arkasından “Gözleri yeşil mi?” diye soruyor.
Bu kişi, eski First Lady Esma Esad’ın 2013 yılında kurulmasına öncülük ettiği Suriyeli çocuk sığınma evi Lahan El Hayat’ın yeni müdürü.
İki kadının seçtiği fotoğraflara bakıyor ve Kerim’in iki yaşındaki fotoğrafıyla kıyaslama yapıyor.
Anne Reem, oğlunun göz rengiyle ilgili soruya “Evet” yanıtını veriyor.
Yardımcı olan kişi, “Saç çizgisi…” diye düşünüyor. “Benzerlik var ama…” diye ekliyor ve sesi kısılıyor. Bu süreçte başarıya ulaşmak oldukça zor.
Lahan Al Hayat, 2011-2024 yılları arasında yaşanan iç savaş sırasında gözaltına alınan ebeveynlerin çocuklarını koruma altına almak için kurulan birkaç merkezden biri.
Gözaltına alınanların çocukları, yakın akrabalarının bakımına verilmek yerine yetimhanelerde tutuluyor ve siyasi piyon olarak kullanılıyordu.
Bazı durumlarda çocuklar sahte belgelerle yetim olarak kaydediliyor veya kimlikleri değiştirilmek suretiyle başka bir kimliğe büründürülüyordu.
Bu durum, o dönemde olduğu gibi şimdi de çocukları takip etmeyi zorlaştırıyor.
Esad yönetiminin 2024 Aralık ayında aniden çökmesiyle birlikte, gazeteciler, aktivistler ve aileler, yıllar süren diktatörlük döneminde erişilemeyen kaynaklara, belgelere ve yerlere ulaşma fırsatı buldu.
BBC Dünya Servisi, araştırmacı gazetecilik kuruluşu Lighthouse Reports ve beş diğer organizasyonla birlikte, Suriye rejimi tarafından akrabalarından gizlenen 323 çocuğa dair veri toplamaya başladı.
Bu çocuklar, bir yetimhane ağı içerisinde gizlenmişti.
Araştırmacı gazeteciler, sızdırılmış ve elde edilen binlerce belgeyi inceleyerek doğrulamaya çalıştı.
Yapılan analiz, bu yetimhaneleri yöneten ve diğer kuruluşlardan daha fazla çocuk kabul eden bir kuruluşa işaret ediyor; merkezi Avusturya’da bulunan SOS Çocuk Köyleri Uluslararası adlı yardım kuruluşu bu.
SOS, 130’dan fazla ülkede faaliyet gösteriyor ve BM, Avrupa hükümetleri ile bireysel bağışlar da dahil olmak üzere yılda yaklaşık 1,9 milyar dolar topluyor.
Araştırma kapsamında SOS için çalışmış 50’den fazla ihbarcı ile görüşüldü.
Birçok ihbarcı, Suriye’deki SOS’in üst düzey yöneticilerinin doğrudan Esad yönetimi tarafından atandığını bildirdi.
Esma Esad, insan hakları ihlalleri nedeniyle AB ve İngiltere tarafından yaptırım uygulanan bir kişi olarak, kuruluşta etkili bir rol oynadığı iddia edildi.
Ayrıca bu yardım kuruluşunun daha fazla fon elde etmek için “her çocuğu almaya” yöneldiği de belirtildi.
Bu iddialara yanıt veren SOS, “Yetim sayısının artmasına para ödülü vermiyoruz” açıklamasında bulundu ve Esad ailesiyle resmi bir bağlantılarının olmadığını savundu.
Yardım kuruluşu, iç incelemeleri sonrası, 2013-2018 yılları arasında SOS Suriye tarafından uygun belgelere sahip olmayan 140 çocuğun kabul edildiğini kabul etti.
Bu çocuklardan 104’ünün daha sonra Suriye istihbarat servisleri ya da Sosyal İşler Bakanlığı tarafından geri alındığı ifade edildi. SOS, bu çocukların nerede olduğunu bilmediğini de ekledi.
Yardım kuruluşunun yetkilileri, 2018 yılından itibaren Suriye’deki siyasi tutukluların çocuklarının kabul edilmemeye başlandığını belirtti.
Ama araştırmamız, 2022 yılına kadar SOS’a kaydedilen çocuklara dair belgeleri gösterdi.
SOS’in Suriye bürosunun aşağıdakileri yaptığını da tespit ettik:
SOS Uluslararası, “Çocukların ailelerinden zorla ayrılmasından ve ailelerin çocuklarının nerede olduğunu bilmeden yıllar geçirmesinden derin üzüntü duyuyoruz. Bu asla olmamalıydı. Bağımsız soruşturmalardan ders çıkarma ve gelecekte daha iyisini yapma konusunda kararlıyız.” şeklinde bir açıklama yaptı.
Kurumun CEO’luğunu vekaleten yürüten Benoît Piot, BBC’ye verdiği röportajda, yardım kuruluşunun “bir terör sistemi” olarak işleyen Esad yönetiminin emirlerini uyguladığını belirtti.
Suriye’de pek çok ebeveyn, çocuklarının akıbetini hâlâ bilmiyor.
Suriye’de kayıp çocuklara ait sahte ve kayıp belgelerin oluşturduğu karmaşa, hayatta kalan anne ve babaların sürekli olarak bir kurumdan diğerine koşturmasına neden oluyor.
Oğlunu Kerim’i arayan Reem de bu durumu yaşayanlardan biri.
Oğlunun SOS ya da Suriye’de tutukluların çocuklarını kabul eden başka bir kurum tarafından kabul edilip edilmediğini öğrenmesi imkânsız.
Ancak Reem, zengin olan kocasının, 2016 yılında nakit sıkıntısı çeken Esad rejimi tarafından hapse atıldığına inanıyor. Bu nedenle o gün babasıyla birlikte kaybolan oğlunun bir yetimhaneye gönderilmiş olma ihtimalinin yüksek olduğunu düşünüyor.
Reem, Lahan Al Hayat’tan eli boş dönmeden önce Sosyal İşler Bakanlığı’na gitti.
Bakanın ülke dışında, kayıp vakalarından sorumlu müdürün ise tatilde olduğu bildirildi. Daha sonra kayıp çocuklar konusundaki çalışmaların bakanlığın beşinci katındaki bir güvenlik kurumuna devredildiği bilgisi verildi.
Reem, BBC ekibiyle birlikte yukarı çıktı. İznimiz olmasına rağmen çekim hemen durduruldu ve bakanlık Reem’e başka bir yardımda bulunmayı reddetti.
Mayıs ayında bakanlık, Esad yönetimi döneminde çocukların akıbetine dair yeni bir soruşturma başlatılacağını duyurmuştu. Ancak personel sayıları kısıtlı ve binlerce belgeyi incelemekle görevli birkaç gönüllü, henüz herhangi bir bulgu açıklamadı.
Reem daha sonra Kerim’in yaşındaki çocukları almasıyla bilinen bir yetimhaneye gitti. Telefonunu çıkarıp, oğlunun fotoğrafını gösterdi. Kuruluşun müdürü ise sessizce başını iki yana sallayarak yanıt verdi. Reem’in gözleri yaşlarla doldu. Genelde sağlam olan sinirleri bu sefer dayanamadı.
En sonunda, Esad’ın yakın danışmanlarından birinin kızı olan Samar Daaboul’un yönettiği SOS Suriye’ye gitti. Daaboul, aile bağlantılarının yaptığı işe etkisi olmadığını savundu.
Reem’e Kerim’in doğum tarihi soruldu fakat kayıtların sık sık değişmesi nedeniyle bu bilginin işe yaramayabileceği belirtildi. Bunun yerine SOS’in kabul ettiği çocukların fotoğraflarını görmek istedi. Ancak mahremiyet gerekçesiyle bu talep reddedildi.
Birkaç hafta sonra SOS Uluslararası’ndan bir e-posta aldı. Kuruluş, altı ay içinde yanıt vereceklerini belirtti ve ayrıca SOS Suriye ile doğrudan iletişim kurmasını tavsiye etti.
Diğer ebeveynler de SOS ile iletişime geçtikten sonra aylardır yanıt beklediklerini aktardı.
Benoît Piot’a Sosyal İşler Bakanlığı’ndaki belgelerin, neden çocukların 2022’ye dek SOS Suriye’ye al
