İklim değişikliği, genellikle orman yangınları, seller ve tarım ürünlerine verilen zararlarla ilişkilendiriliyor. Ancak artan sıcaklıklar, hastalıklara neden olan mantarların daha önce hayatta kalamayacakları soğuk bölgelere yayılması anlamına da geliyor.
Manchester Üniversitesi’nin gerçekleştirdiği yeni bir araştırma, sıcak iklimlerde her yıl milyonlarca insanı etkileyen ölümcül bir mantarın, iklim değişikliğiyle birlikte Avrupa’ya da sıçrayabileceğini ortaya koyuyor.
Aspergillus türü, ölümcül akciğer enfeksiyonlarına yol açabilen, dünya genelinde yılda yaklaşık 1.8 milyon kişinin ölümüne neden olduğu tahmin edilen bir mantar. Bu mantarın Afrika ve Güney Amerika’dan kuzeye doğru yayılması bekleniyor.
Bu uyarı, nüfusun büyük bir kısmının korkunç bir mantar tarafından yok edildiği bilim kurgu dizisi The Last of Us’tan fırlamış gibi algılanabilir.
Exeter Üniversitesi’nden pediatrik enfeksiyon hastalıkları profesörü Adilia Warris, dizideki olayların abartılı olduğunu, ancak mantar hastalıklarındaki artışla ilgili ciddi endişelerin bulunduğunu belirtiyor:
“Mantar hastalıkları, ayak mantarı gibi hafif rahatsızlıklardan, ölümcül beyin veya kan enfeksiyonlarına kadar geniş bir yelpazeye yayılabilir.”
Mantar hücreleri, ciltte çatlaklar bulabildiği için, ayaklar mantarlar için uygun bir ortam sunar. Özellikle çorap ve ayakkabıların karanlık ve terli yapısı bunu kolaylaştırır.
Ancak farklı bir mantar türü olan küf patojenleri, akciğerlere solunduğunda, bağışıklık sistemi zayıf olan bireylerde ciddi sorunlar yaratabilir.
Prof. Warris, “Sporlarını serbest bırakarak akciğer dokusunda büyüyebilir ve hastalığa neden olan ‘ekmek benzeri yapılar’ oluşturabilirler” ifadelerini kullanıyor.
Diğer bir yaygın mantar grubu ise mayalardır. Bunlardan en bilinen örneği, normal bağırsak floramızın bir parçası olan candida albicans’tır.
Prof. Warris, “Bu mayayı birçok sağlıklı insanın bağırsaklarında bulabiliriz ve bağırsaktaki çeşitli bakterilerle birlikte sağlığımızı destekler” diyor.
Ancak bağışıklık sistemi zayıf olan bireylerde, candida albicans kan dolaşımına girebilir ve bu da ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.
Bu mantarların çoğu zaten çevremizde mevcut. Peki, şimdi neden daha fazla sorun haline geliyorlar?
İdeal koşulların birleşimi
Nijerya’daki Lagos Üniversitesi’nden klinik mikrobiyoloji profesörü Rita Oladele, Covid-19 pandemisinin ardından mantar hastalıkları konusundaki endişelerin artması gerektiğini söylüyor.
Artan sıcaklıklarla birlikte yeni patojenlerin ortaya çıktığını belirten Oladele, tıbbi ilerlemelerin ve yaşam süresinin uzamasının da bu duruma katkıda bulunduğunu ifade ediyor: “Bağışıklık sistemi zayıflamış bireyler daha uzun süre yaşamaya devam ediyor.”
Oladele, “Artık neredeyse her organdan daha fazla nakil yapıyoruz. Örneğin, kanser tedavisi gören hastalar bağışıklık sistemlerini zayıflatıyor, bu da mantar enfeksiyonları için risk oluşturuyor” diyor.
Uzun süre steroid kullanımı da mantar enfeksiyonu riskini artırıyor. Ayrıca, dünya genelinde ciddi mantar enfeksiyonu riski taşıyan hastaların tanı ve tedavi süreçlerinde belirgin eşitsizlikler mevcut.
Oladele, mantar enfeksiyonlarının sıcak iklimlerde, özellikle bağışıklık sistemi zayıflamış bireylerin daha fazla olduğu bölgelerde daha yaygın olduğunu vurguluyor.
“Bu hastalığın yükü Küresel Güney’de daha fazla, bu da göçü tetikleyebilir, çünkü insanlar daha iyi tedavi imkanları aramak için başka bölgelere yöneliyor” diyor.
İklim değişikliği mantarları nasıl etkiliyor?
ABD’deki Johns Hopkins Bloomberg Halk Sağlığı Okulu’ndan moleküler mikrobiyoloji ve immünoloji profesörü Arturo Casadevall, dünya ısındıkça mantar hastalıklarının daha önce görülmediği alanlara yayılacağını belirtiyor:
“Yaşamın uyum sağladığını biliyoruz, ancak korkumuz şu ki dünya ısındıkça, hastalık yapma kapasitesine sahip mantarların çoğu daha yüksek sıcaklıkları tolere edebilecek.”
Ayrıca, “Nem, mantarlar için kritik bir faktör… Mantarlar suya ihtiyaç duyar ve yüksek nemli ortamlarda gelişirler” diyor.
Kuru hava koşullarının da mantarların yayılmasını kolaylaştırabileceğini belirten Casadevall, “Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri’nde coccidioides immitis olarak bilinen bir mantar var. Bu mantar güneybatı çölünde bulunuyor, ancak ABD’nin çöl alanları genişledikçe bu organizmanın yayılma alanı da artıyor.” ifadelerini kullanıyor.
Prof. Casadevall’in ekibi, Johns Hopkins Üniversitesi’nin bulunduğu Baltimore’da mantar hastalıklarının erişiminin nasıl değişeceğini modellemek için araştırmalar yapmakta. Şehirdeki mantarların hava koşullarına uyum sağladığını ve bu durumun dünya genelinde de geçerli olabileceğini ifade ediyor.
Bedenlerimiz artık daha soğuk
Geçmişte, mantarların kolayca üremesi için çok sıcak bir ortamda yaşıyorduk. Ancak son yüzyılda ortalama vücut sıcaklığımız düştü.
Prof. Casadevall, “Gelişmiş bağışıklık sistemimiz sayesinde mantarlara karşı iyi korunuyoruz” diyor ve ekliyor:
“Vücut ısımız 37°C civarında, bu birçok mantar türünü dışarıda tutuyor.”
Ancak, ortalama vücut sıcaklığımızın son yüzyılda yaklaşık 1 derece düştüğünü belirtiyor. Bu değişim, mantar hastalıklarına karşı duyarlılığımızı artırıyor.
Modern tıbbın birçok bulaşıcı hastalığı tedavi etmesi ve daha temiz bir çevrede yaşamamız, iltihaplanma seviyelerimizi düşürdü ve bu da vücut sıcaklığımızı etkiledi.
Böylece bağışıklık sistemimizin devreye girmesini sağlayan enfeksiyonlardan daha az muzdarip olduğumuz için vücut sıcaklığımız ortalama olarak düştü. Bu arada dünya da ısınıyor.
Mantarla mücadele
Peki kendimizi nasıl koruyabiliriz? En yaygın mantar karşıtı tedavi grubu azol lerdir.
Mantar hücrelerinin işleyişine müdahale eden azoller, çeşitli mantar enfeksiyonlarını tedavi etmenin yanı sıra tarımda da kullanılır. Ancak bu bileşenlerin aşırı kullanımı, mantarların direnç geliştirmesine yol açıyor.
Prof. Michael Bromley, “Bu bileşiklere karşı direnç geliştiğini gözlemliyoruz. Bunun nedeni çevrede mantar ilaçlarının fazlasıyla bulunması” diyor.
Azollerin yaygın tarımsal kullanımı, klinik direnç için önemli bir etken haline geldi. Aspergillus mantarı, toprak ve kompost yığınlarında bulunur ve gıdaların bozulmasında etkili olduğu bilinir.
Bromley, Avrupa Birliği’nde her yıl mahsullere yaklaşık 10 bin ton azol fungisit püskürtüldüğünü belirtiyor ve bu durumun mantarların direnç geliştirmesine neden olduğunu ifade ediyor.
Çözüm var mı?
Bromley, bazı kişilerin azol fungisitlerin tarımsal kullanımının yasaklanmasını talep ettiğini, ancak bunun ekin verimini düşüreceği ve gıda üretimini azaltacağı uyarısını yapıyor.
Bromley, alternatif tedavi yöntemleri üzerinde çalışmalar yür
