Beslenme alışkanlıklarının Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) üzerindeki etkilerini ele alan Çocuk Psikiyatrisi Uzmanı Doç. Dr. Hamza Ayaydın, “Beslenme düzenlemeleri tek başına DEHB’yi tedavi edemez. Ancak, bazı belirtilerin yoğunluğunu azaltmada veya artırmada beslenmenin rolü vardır. Örneğin, yapay gıda boyaları ve katkı maddeleri bazı çocuklarda hiperaktivite belirtilerini artırabilirken, Omega-3 kaynakları olan balık, ceviz ve keten tohumu gibi besinlerin eksikliği dikkat ve öğrenme süreçlerini olumsuz etkileyebilir” şeklinde ifade etti.
Medical Park Bahçelievler Hastanesi’nde görev yapan Doç. Dr. Hamza Ayaydın, çocuklardaki dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) hakkında sıkça sorulan soruları yanıtladı.
DEHB’nin tanımını yapan Doç. Dr. Ayaydın, “Bu durum, çocukluk döneminde başlayıp yetişkinlikte de devam edebilen nörogelişimsel bir rahatsızlıktır. Bireyin dikkatini sürdürmesini, dürtülerini kontrol etmesini ve davranışlarını düzenlemesini etkiler. Dünyada çocukların yaklaşık yüzde 5-7’sinde görülmektedir” dedi.
DEHB ile dikkat eksikliği arasındaki farklara dikkat çeken Doç. Dr. Ayaydın, “Her iki durum da aynı bozukluk kategorisine girmektedir. Bazı çocuklarda dikkat eksikliği semptomları baskın olurken, bazılarında hiperaktivite ve dürtüsellik ön planda olabilir. Ayrıca, her iki alanda da belirtilerin yoğun olduğu çocuklar da mevcuttur. Dikkat eksikliği belirtileri arasında görev veya aktivitelerde dikkat sürdürmede güçlük, sık sık dalma, detayları gözden kaçırma, hata yapma, eşyaları unutma veya kaybetme ve düzenli çalışmada zorlanma yer alır. Bu çocuklar genellikle ‘sessiz, hayalperest, dalgın’ olarak tanımlanır ve kız çocuklarında daha sık görüldüğü gözlemlenir. Hiperaktivite belirtileri ise yerinde duramama, sürekli hareket etme, sınıfta oturamama, aşırı konuşma ve sessiz aktivitelerde zorlanma şeklindedir. Bu çocuklar genellikle ‘çok yaramaz veya aşırı enerjik’ olarak algılanır” ifadelerini kullandı.
Doç. Dr. Ayaydın, DEHB’nin en belirgin şekilde ortaya çıktığı yaş gruplarını şu şekilde sıraladı:
“Okul öncesi dönem (3–5 yaş): Hiperaktivite ve dürtüsellik daha belirgindir. Çocuk genellikle çok hareketli, yerinde duramayan ve kurallara uymakta zorluk çeken biri olarak gözlemlenir.
İlkokul dönemi (6–12 yaş): DEHB belirtileri en net şekilde bu dönemde ortaya çıkar. Dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik gibi karmaşık belirtiler belirgin hale gelir.
Ergenlik dönemi (12–18 yaş): Hiperaktivite azalabilir; ancak dikkat sorunları ve dürtüsellik daha fazla ön plana çıkar. Zaman yönetimi, planlama, akademik başarı ve sosyal ilişkilerde zorluklar dikkat çekmektedir.”
‘GENETİK FAKTÖRLER ETKİLİ’
Dikkat eksikliğinin nedenleri hakkında bilgi veren Doç. Dr. Ayaydın, “Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun yaklaşık yüzde 80’i genetik faktörlerden kaynaklanmaktadır. Kalan yüzde 20’lik kısım ise nörobiyolojik, çevresel ve perinatal etkenlerden kaynaklanmaktadır” şeklinde konuştu.
‘DEMİR VE D VİTAMİNİ DÜŞÜKLÜĞÜ ETKİLEYEBİLİR’
Beslenmenin DEHB üzerindeki etkilerine değinen Doç. Dr. Ayaydın, hastalığın yalnızca beslenme ile tedavi edilemeyeceğini, ancak belirtilerin şiddetini azaltmada etkili olabileceğini ifade etti.
Yapay gıda boyaları ve katkı maddelerinin bazı çocuklarda hiperaktivite belirtilerini artırabileceğini dile getiren Doç. Dr. Ayaydın, Omega-3 kaynakları olan balık, ceviz ve keten tohumu gibi besinlerin eksikliğinin dikkat ve öğrenme süreçlerini olumsuz etkileyebileceğini belirtti. Omega-3 takviyesinin bazı çalışmalarda belirtileri azalttığına dikkat çeken Ayaydın, demir, ferritin, çinko, magnezyum ve D vitamini eksikliklerinin de dikkat sorunlarıyla ilişkilendirildiğini kaydetti. Ancak yalnızca diyet değişiklikleri ile DEHB’nin düzelmeyeceğinin altını çizdi.
‘GECE EKRAN KULLANIMI DİKKAT SORUNLARINI ARTIRIR’
Teknoloji kullanımının dikkat eksikliği ile ilişkisine değinen Doç. Dr. Ayaydın, “Bu durum DEHB’nin nedeni değildir, fakat belirtilerini şiddetlendirebilir ve dikkat eksikliği varmış gibi bir izlenim yaratabilir. Çünkü tablet, telefon ve bilgisayar oyunları sürekli görsel-işitsel uyarılar sunar. Bu, çocuğun beynini anlık ödüllere alıştırır. Sosyal medya ve oyunlardaki hızlı geçişler, çocuğun uzun süreli odaklanmasını zorlaştırabilir. Gece ekran kullanımı uyku düzenini bozarak dikkat sorunlarını artırır. Oyun ve sosyal medyada alınan anlık haz, dikkatle ilgili beyin bölgelerinde farklı bir alışkanlık oluşturur. Bu durum, okul gibi daha sıkıcı ortamlarda odaklanmayı zorlaştırır. Araştırmalar, günde 2 saatten fazla ekran süresi olan çocuklarda dikkat sorunlarının daha sık görüldüğünü göstermektedir. Aşırı ekran maruziyeti, özellikle 0–6 yaş arasındaki beyin gelişimi için risk taşımaktadır” dedi.
‘DİKKAT EKSİKLİĞİ OKUL BAŞARISINI OLUMSUZ ETKİLER’
Ebeveynlerin, çocuklarındaki dikkat eksikliğini ödev yaparken çabuk sıkılma, görevleri yarım bırakma, dalgınlık, unutkanlık ve eşyalarını kaybetme gibi belirtilerle fark edebileceğini belirten Doç. Dr. Ayaydın, öğretmenlerin ise derste dikkat dağınıklığı, yönergeleri yanlış uygulama, sürekli kıpırdanma, sırayı bekleyememe ve arkadaş ilişkilerindeki çatışmalarla bu durumu gözlemleyebileceğini söyledi.
Tanının çocuk psikiyatri hekimi tarafından klinik değerlendirme, gözlem ve aile ile öğretmenlerden alınan bilgilerle konulduğunu vurgulayan Doç. Dr. Ayaydın, “Herhangi bir test şart değildir; ancak gerektiğinde bazı nöropsikolojik testler kullanılabilir” diye ekledi.
‘SOSYAL HAYATA DA ZARAR VERİYOR’
Dikkat eksikliğinin yalnızca akademik değil, sosyal hayata da zarar verdiğini ifade eden Doç. Dr. Ayaydın, “Sabırsızlık ve dürtüsellik nedeniyle arkadaş ilişkilerinde sorunlar yaşanabilir. Sık sık eleştirilmek ve başarısızlık, özgüven kaybına yol açabilir. Çocuk kendini yetersiz hissetmeye başlayabilir. Bu sorunların müdahale edilmediğinde ileri yaşlarda daha ciddi sonuçlar doğurabileceğini belirtmek gerekir. Okul başarısızlığı, özgüven eksikliği, depresyon, bağımlılık riski artışı ve iş yaşamında sorunlar görülebilir” dedi.
‘İLAÇ TEDAVİSİ BAĞIMLILIK YAPMAZ’
Dikkat eksikliğinde en etkili tedavi yönteminin ilaç tedavisi olduğunu belirten Doç. Dr. Ayaydın, terapi ve davranışsal tekniklerin ilaçla birlikte uygulandığında daha faydalı olabileceğini söyledi. İlaçların bağımlılık yap
