Nisan 2022’de, iki kişi Estonya’daki Tartu Üniversitesi kütüphanesine girerek, 19. yüzyılın önemli sanatçıları Rus şair Aleksandr Puşkin ve Ukrayna kökenli Rus yazar Nikolay Gogol’ün sekiz kitabını inceleme talebinde bulundu.
Her ikisi de Rusça konuşan bu kişiler, kütüphane görevlisine genç olanın ABD’de eğitim almak için araştırma yaptığını ifade etti.
Üç ay sonra kütüphane personeli, iki kitabın yerinde sahte kopyalarının bulunduğunu fark etti. Kütüphane kayıtlarına göre, bu eserler en son nisan ayında yine aynı kişiler tarafından incelenmişti.
Kütüphaneciler, geri kalan altı Rus klasiğini de kontrol ettiklerinde, hepsinin kütüphane mühürleri ve envanter numaralarıyla gerçek kitaplara çok benzeyen ustaca hazırlanmış sahte kopyalar olduğu ortaya çıktı.
Tartu kütüphanesi, bu tür saldırılara uğrayan tek yer değil. Haftalar sonra, Estonya’nın başkenti Talin Üniversitesi kütüphanesinden de on adet nadir kitap kayboldu.
18 ay boyunca, Baltık ülkeleri ve Finlandiya’dan başlayarak, İsviçre ve Fransa’ya kadar pek çok Avrupa kütüphanesinden Rus klasikleri ve diğer nadir Rusça eserler çalındı.
Bu olaylarda, bazı yerlerde orijinal kitapların sahte kopyalarla değiştirildiği, bazı kütüphanelerde ise kitapların alınıp geri getirilmediği gözlemlendi.
Soruşturma kapsamında, birden fazla ülkede yüzlerce polis memuru çeşitli yerlerde arama gerçekleştirdi.
Şu ana kadar dokuz şüpheli tespit edilip tutuklandı ve hepsinin Gürcistan vatandaşı olduğu belirlendi.
‘Kitap büyücüsü’
İlk tutuklanan kişi 48 yaşındaki Beqa Tsirekidze oldu. Tsirekidze, hem Letonya hem de Estonya’da üç suçtan yargılandı ve bu suçlar arasında Tartu ve Tallinn kütüphanelerinden yapılan hırsızlıklar da yer alıyor.
Tsirekidze, şu anda Estonya’da üç yıl üç ay hapis cezası çekiyor. Estonya’da mahkûmlar, gazetecilerle konuşma hakkına sahip.
Cezaevinden BBC’ye konuşan Tsirekidze, 2008 yılında ailesini geçindirmek için antika kitap alım-satımına ve restorasyonuna başladığını, resmi bir restorasyon eğitimi almadığını, her şeyi deneyimleyerek öğrendiğini ifade etti.
“Ben bir kitap büyücüsüyüm. Bir kitabı elime alır almaz onun değerini ve açık artırmada ne kadar para edeceğini hemen söylerim,” dedi.
Tsirekidze’nin yasalarla ilk başı belaya girmesi 2016’da oldu. Gürcistan’daki Tiflis Tarih Müzesi’nden antika kitap çaldığı gerekçesiyle suçlu bulundu ve o dönemde suçunu kabul ederek cezası ertelendi.
‘İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana en büyük soygun’
Ekim 2023’te, genç bir çift Varşova Üniversitesi Kütüphanesi’nin okuma salonunda oturuyor: siyah şapkalı bir erkek ve kızıl saçlı bir kadın.
Eski kitapları karıştıran çiftin güvenlik kamerası görüntüleri kaydedildi. Genç adam, Tsirekidze’nin oğlu Mate, kadın ise eşi Ana Gogoladze olarak tanımlandı. İkisi de kütüphaneden yaklaşık 100 bin dolar değerinde kitap çaldıkları gerekçesiyle tutuklandı.
Üniversitenin hem Sovyet öncesi hem de sonrası döneme ait zengin bir kitap koleksiyonu bulunuyor. Bu eserler, 1944 Varşova Ayaklanması sırasında yangından mucizevi bir şekilde kurtulmuştu.
Varşova Üniversitesi’nden Prof. Hieronim Grala, “Biz, birilerinin bu kitapları bizim için zamanında kurtardığını çok iyi bilen bir nesiliz,” şeklinde açıklamada bulundu.
Yaklaşık bir yıl içinde toplamda 73 nadir kitabın, değeri 600 bin dolara yaklaşan eserlerin kütüphaneden çalındığı bildirildi. Suçluların bir kısmı ise hâlâ yakalanamadı.
Prof. Grala, bu olayı “İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana en büyük soygun” olarak nitelendirirken, “Sanki bir tacın mücevherlerini söküp almak gibi,” dedi.
Kütüphane çalışanları, bu değişiklikleri hemen fark edemedi. Prof. Grala durumu, “Bir kod var, aynı boyutta bir kitap var, rafta boşluk yok,” diyerek açıkladı ve şöyle devam etti:
“O kadar iyi hazırlanmışlardı ki, geldikleri andan itibaren hedefledikleri kitapları biliyorlardı. Görünüşe göre yüksek kalitede maketler yapmışlardı.”
Prof. Grala’ya göre, yakın zamanda yapılan kütüphane reformları da bu tür hırsızlıkların artmasında etkili olmuş olabilir. Özellikle nadir ve eski kitapların daha az gözetimle kullanılmasına izin veren gevşetilmiş kurallar, bu duruma katkı sağlamıştı. Bu düzenleme, aslında okurların erişimini kolaylaştırmak amacıyla yapılmıştı.
‘Küçük bir mühür’
Dünyanın dört bir yanındaki kütüphaneler, geleneksel olarak kitapları mühürlerle işaretlemektedir. Mühürlerin boyutu, ülkeye ve kütüphaneye göre değişiklik göstermektedir.
Nadir kitap uzmanı ve koleksiyoncu Pyotr Druzhinin, Rusya’da “güçlü mühürlemenin” karakteristik olduğunu ifade etti. Teorik olarak, bir kitabın çalıntı olup olabileceği, mühürden anlaşılabilir. Ancak bu her durumda geçerli olmayabilir. Kütüphaneler zaman zaman kitapları “fazlalık” olarak satabiliyor; Sovyet döneminde bu sıkça yaşanıyordu.
Ya da Perestroyka döneminde birçok bölüme ait kütüphaneler kapatılmış ve dağıtılmış olabilir. 19. yüzyıl ve öncesine ait mühürleri olan kitaplarda ise kökeni belirlemek zor olabiliyor. Druzhinin, “Eğer mühür 18. ya da 19. yüzyıldansa, o kitabın başına ne geldiğini bilmiyoruz. Evet, kitap oradan gelmiş. Ama nasıl çıktığını kimse bilmiyor,” dedi.
Mühürler kimyasal yöntemlerle silinebiliyor ya da eski kâğıda basılarak bir kitaptaki eski sayfalar yenileriyle değiştirilebiliyor. Bu tür izleri genellikle sadece uzman koleksiyoncular fark edebilir.
Nadir de olsa bazı eski kitaplar mühürsüz olabiliyor; bu, kütüphaneye, tüm kitapların mühürlenmesi uygulaması başlamadan önce girmiş olmalarından kaynaklanabilir.
Binlerce dolar para
Estonya’daki hapishaneden BBC’ye konuşan Tsirekidze, “Yarım kilo altın, yani 60 bin dolar değerinde, 22 silahlı adam tarafından korunuyor. Aynı değerde iki kitap ise Avrupa’daki bir kütüphanede, yaşlı bir teyzenin gözetimine bırakılmış durumda. Çoğu zaman güvenlik kamerası bile yok,” dedi.
Peki, 19. yüzyıl Rus klasiklerine yönelik bu olağanüstü fiyatları artıran nedir? Druzhinin, 2022 ile 2024 yılları arasında nadir Rus kitapları piyasasında büyük bir artış olduğunu belirtiyor. Bu durum, Avrupa’daki suç dalgasının zirveye çıktığı döneme denk geliyor.
Druzhinin’e göre, “bu eserlerin özel bir koleksiyondan çıkmadığı” uzmanlar tarafından anlaşılmalıydı. Pahalı kitapların dar alıcı çevresi, bu alışverişleri belki de “vatanseverlik eylemi
