Rusya‘da devlet destekli Aile Ocağı projesinde gönüllü psikolog olarak görev yapan Tatyana (asıl adı değil), “Çoğu asker terapiye gitmek istemiyor” ifadesini kullanıyor.
Tatyana, askerlerin cephede bulunmadıkları için yaşadıkları deneyimleri başkalarına anlatmaktan çekindiklerini ve bu durumun onları daha fazla kaygılandırdığını aktarıyor. Bunun yerine, askerlerin dışarı çıkmayı ve arkadaşlarıyla birlikte alkol tüketmeyi tercih ettiklerini belirtiyor.
Binlerce Rus askerin, Ukrayna cephesinden döndüklerinde travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) gibi çeşitli psikolojik sorunlar yaşadığı tahmin ediliyor. Ancak, psikolojik destek sağlayan sağlık profesyonelleri, Kremlin’in üç buçuk yıldır savaştan dönenlere etkin bir destek sistemi kuramadığına dikkat çekiyor.
Tatyana, savaştan dönen bazı askerlerde daha sakin bir sivil hayata geçişin, kontrol edilemez bir saldırganlığı tetikleyebildiğini vurguluyor. “Bir iş arkadaşımın bir danışanı, bir kafeye gidip orada oturan müşterilere saldırmaya başladı” diyor. Bunun yanı sıra, “Bir iç çatışma yaşıyorlar. Burada iyi, nazik bir insanım ama orada insanları öldürüyordum” düşüncesi içinde olduklarını ifade ediyor.
Psikolog Tatyana, astlarına günlerce yiyeceksiz ve susuz kalmayı dayatan bir komutanla da seans gerçekleştirdiğini hatırlıyor. Komutan, sivil hayata döndüğünde ailesine “Aman Tanrım, ben bu çocuklara nasıl davrandım?” diyerek pişmanlık duyduğunu aktarıyor.
Tatyana, bir yıl içinde yalnızca sekiz askerin psikolojik destek almak için kendisine başvurduğunu, çoğunun tedaviyi bırakıp alkol bağımlılığına yöneldiğini belirtiyor.
‘Bunlar tehlikeli insanlar’
Moskova, savaşa katılan asker sayısını henüz açıklamadı. Ancak Aralık 2023’te Rusya lideri Vladimir Putin, cephede 617 bin asker bulunduğunu belirtmişti. Bir sonraki yıl ise 490 bin kişilik ek birlikler konuşlandırıldı.
Bekhterev Psikiyatri Merkezi’ne göre, cepheden dönen askerlerin %3 ila 11’inin TSSB yaşaması bekleniyor. Ayrıca, ağır yaralanma durumunda psikolojik rahatsızlık riski %14 ila 17’ye çıkıyor.
Ukrayna’nın işgali süresince, Rusya Sağlık Bakanlığı, savaştan dönen askerler ve ailelerine destek vermek amacıyla yaklaşık 2700 tıbbi-psikolojik danışma bürosu kurdu. Devlet tarafından fonlanan programlarla birlikte bazı gönüllü gruplar da askerlere destek sunuyor.
Bu bürolardan birinde çalışan psikolog Yana (gerçek adı değil), bu çabaların yetersiz olduğunu ve psikolojik destek sunan büroların ya çok küçük olduğunu ya da yeterli personel bulundurmadığını ifade ediyor. BBC Rusça Servisi’ne konuşan Yana, “Bunlar tehlikeli insanlar ve ben onları daha az tehlikeli hale getirebilirim” diyor.
Ancak Yana, Kremlin’in “özel askeri operasyon” olarak nitelendirdiği işgale yönelik eleştirileri yasaklaması ile artan baskıcı ortamdan da bahsediyor. Hem terapistler hem de danışanlar, açık konuşmaktan korkuyor. Yana, “Görüşlerinizi paylaşmayan birine konuşursanız bu duyulabilir. Biri sizi ihbar edebilir ve bu da hayatınızın mahvolması demek” diyor.
Bazı danışanları, seansları sırasında savaşla ilgili yorumlar yaparak tepkilerini izleyerek kendilerini sınava tabi tuttuklarını ifade ediyor. Çok az sayıda danışanının savaşa destek verdiğini, çoğunun sona ermesini istediğini kaydediyor.
Hüküm giymiş suçlular
Rusya, 2022’de Ukrayna’nın işgaline başladığında cepheye gönderilen askerlerin sadece profesyonel askerlerden oluşmadığı ortaya çıktı. Askerler arasında, cezalarının azaltılması karşılığında savaşa katılmayı kabul eden hükümlü suçlular da bulunuyordu.
Bu mahkumların birçoğu, Yevgeni Prigojin tarafından kurulan Wagner paralı asker grubu tarafından silah altına alındı. Prigojin’in verdiği bilgilere göre, yaklaşık 50 bin mahkum bu teklifi kabul etti. Ancak Ocak 2024 itibarıyla Wagner’in rolü azalmaya başladı ve kontrol Rus Savunma Bakanlığı’na geçti. Artık cepheye gitmeye gönüllü olan mahkumların savaş boyunca orduda kalmaları gerekiyor.
Hükümlü olan veya olmayan pek çok asker şu anda ucu açık sözleşmelerle hizmet vermekte. Eylül 2022’de zorunlu seferberliğin başlamasıyla, askerlik hizmeti belirsiz bir hale geldi. Askerler yalnızca ağır yaralanma, yaş veya yeni mahkumiyet durumunda terhis ediliyorlar.
Bağımsız medya kuruluşu Verstka’nın yaptığı araştırmaya göre, Şubat 2022 – Ağustos 2024 arasında savaştan dönen askerlerin işlediği suçlarda en az 242 kişi öldü, 227 kişi yaralandı. Bu vakalar cinayet, cinsel saldırı ve dayak gibi suçları kapsıyor.
2025 başında İçişleri Bakanlığına bağlı Ural Hukuk Enstitüsü, “Özel askeri operasyonun Rusya’daki suça etkileri” başlıklı bir çalışma yayımladı. Çalışmada, savaşın başlamasından bu yana ülke genelinde şiddet suçlarında önemli bir artış olduğu belirtiliyor.
Matvey (gerçek adı değil), uyuşturucu bağımlılığı kliniğinde çalışan bir psikolog olarak, savaştan dönen askerler arasında TSSB’ye bağlı bağımlılığın artmasını bekliyor. Bekheterev Merkezi’nin klinik rehberine göre, savaş gibi travmalar yaşayan bireyler, madde bağımlılığı açısından yüksek risk altındalar.
2024 itibarıyla, Rusya’nın önde gelen psikiyatri hastanesi Serbski Merkezi’nde bağımlılık tedavisi görenlerin %10’unun askeri personel olduğu rapor ediliyor. Travma ve bağımlılık arasındaki ilişkiye rağmen, etkili tedavi seçenekleri oldukça sınırlı. Matvey, hastaların kliniğinde en fazla iki hafta kaldığını ve bunun etkin bir tedavi değil, daha çok “palyatif bakım” olduğunu ifade ediyor.
Bilişsel işleme terapisi gibi, en az 12 seans gerektiren tedavilerin neredeyse hiç sunulmadığını belirten Matvey, “Hastalarımız kendilerinde bir şeylerin yanlış olduğunu biliyor, ancak problem o kadar korkunç, o kadar travmatik ve o kadar acı verici ki buna dokunmak istemiyorlar” diyor. Ayrıca, “Bence TSSB tedavisi zorunlu olmalı” düşüncesini de dile getiriyor.
Personel eksikliği
Rusya Devlet Başkanı Putin, 2024 başında cepheden dönen askerler için zorunlu terapi fikrini gündeme getirmişti. Ancak bu konuda henüz somut bir adım atılmadı. Siyasi irade olsa bile, ülkede yeterli sayıda donanımlı uzman bulunmuyor.
Rusya’daki psikolog sayısı için tahminler 57 bin ile 100 bin arasında değişiklik gösteriyor. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre bu, her 100 bin kişi başına 4 ila 5 psikolog demek ki bu oran dünya standartlarının oldukça altında.
Sistemdeki tüm engellere rağmen, bazı psikologlar yaptıkları işin boşa gitmediğini ifade ediyor. Psikolog Yana, çoğunlukla TSSB ve akut kaygı bozukluğu yaşayan siviller, mülteciler ve asker aileleriyle çalışmaya devam ettiklerini belirtiyor. Yana, yalnızca 10 ila 12 seansta birçok kişinin daha güvende hissetmeye başladığını vurg
