1755 Lizbon depremi, dünya genelinde derin bir etki bırakarak, günümüzde bile hissedilen sonuçlar doğurdu. 18. yüzyılın önemli şehirlerinden birini yok eden bu felaket, aynı zamanda dönemin düşünsel yapısını da alt üst etti.
O dönemde pek çok insan, depremin Tanrı tarafından bir ceza olduğunu düşünüyordu. Ancak bazıları, evrenin işleyişini anlamak için bilimin daha etkili bir yol olup olmadığını sorgulamaya başladı.
Bugün bu düşünürler, Fransız Devrimi ve Amerikan Bağımsızlık Savaşı’nın temel taşlarını atan Aydınlanma Çağı ile ilişkilendirilmektedir.
1755 yılının 1 Kasım’ında Lizbon’da Azizler Günü sıradan bir şekilde başlamıştı. Fakat kısa bir süre içinde her şey alt üst oldu.
Martıların çığlıklarıyla başlayan bu trajedi, devasa bir yıkım getirdi. Evler yerle bir olurken, insanlar Tanrı’nın kendilerini cezalandırdığına inanmaya başladı. Ardından bir tsunami gerçekleşti.
Beş metre yüksekliğindeki dalgalar, büyük bir yangının patlak vermesiyle birleşerek, şehri alevler içinde bıraktı.
Bu felaket, dünya tarihinin en ölümcül depremlerinden biri haline geldi. On binlerce insan hayatını kaybetti ve Lizbon tamamen yok oldu.
Bununla birlikte, küllerin arasından yeni bir düşünce biçimi ve bilim anlayışı doğdu.
1755 yılında Lizbon, Angola, Mozambik, Cabo Verde ile Afrika’ya, Goa ve Makao ile Asya’ya ve Brezilya ile Latin Amerika’ya uzanan geniş bir sömürge imparatorluğunun merkezindeydi.
Portekiz, kolonilerinden sağladığı zenginliklerle büyük bir güç haline gelmişti.
Lizbon, bu zenginliğin kaynağı olan altın, şeker ve baharatlarla dolu ilk gerçek küresel imparatorluğun başkenti konumundaydı.
Elit kesim lüks içinde yaşarken, sıradan halk zorlu bir yaşam sürmekteydi.
Avrupa’nın çoğu mutlak monarşi ile yönetiliyordu; bu durum, kralların halk üzerinde tam bir güç sahibi olduğu anlamına geliyordu.
Diğer bir güçlü yapı ise kiliseydi. Halkın siyasi kararlar üzerinde söz hakkı yoktu; onların tek görevi, üretmek ve tarımı sürdürmekti.
Lizbon’da yaşanan felaketin haberi hızla yayıldı. Bu, Avrupa’nın dört bir yanındaki gazeteler ve gezginler için dikkat çeken ilk küresel felaketti.
Olay, dönemin önde gelen düşünürlerine ulaştı. Bu düşünürlerin çoğu, dünyaya yeni bir bakış açısıyla yaklaşmaya başlayan, Aydınlanma Çağı ile özdeşleşen kişilerdir.
Tarihçi Dr. Andre Canhoto Costa, o dönemi şu şekilde anlatıyor:
“Bu felaketin ardından Kant’ın makaleleri yayımlanacak ve daha politik veya felsefi tartışmalar başlayacaktı. En ünlü olanları, Voltaire ve Rousseau arasındaki tartışmalar olacaktır.”
“Voltaire, doğa teolojisini eleştiren bir yazar olarak, Tanrı’nın insan işlerini yönettiği fikrine ironiyle yaklaşmaktaydı. Bunun yerine, dünyayı ve işleyişini anlamak için bilimin daha iyi bir yol olduğunu savunuyordu. Protestan Reformu çoktan gerçekleşmişti ama Tanrı ile doğa arasındaki bağlantıya dair sorular henüz yanıt bulmamıştı. İşte bu noktada deprem, daha büyük bir kopuşa katkıda bulundu.”
Lizbon Deprem Merkezi’nden Maria Joao Marques, felaketin bilim dünyasında yarattığı değişimi şu sözlerle ifade ediyor:
“Günümüzde sismoloji bile bu olay temelinde inceleniyor. 1 Kasım 1755, sismolojinin doğuşu olarak kabul edilebilir.”
“Birçok kişi, yeni bir bilim akımının ortaya çıkmasını, Pombal Markisi’ne atfeder. Kendisi, Lizbon’u yeniden inşa etmekle görevlendirilmişti ve bu amaçla her topluluğa anketler göndermeye başladı.”
“Bu anketlerde sorulan sorular arasında, depremin ne kadar sürdüğü, ne kadar şiddetli olduğu, ne kadar hasar verdiği ve önceden herhangi bir garip belirti olup olmadığını anlamaya yönelik sorular yer alıyordu.”
“Gönderilen anketler toplandı ve ekibi, genel bir çerçeve oluşturana kadar her yerdeki tüm verileri analiz edip bir tür kitapçık hazırladı. Bu kitapçık, günümüzde bildiğimiz sismolojinin temellerini oluşturdu.”
Sismolog Dr. Luis Matias, o depremin şiddetini tahmin edebilmemizin ve büyüklüğünü hesaplayabilmemizin, Pombal Markisi’nin başlattığı araştırmalar sayesinde mümkün olduğunu belirtiyor.
O kitapçıkta yer alan verilere göre depremin büyüklüğü 8.5 ile 9 arasında hesaplanmaktadır. 1755 depremini oluşturan fayın uzunluğunun 200 kilometre, genişliğinin ise 80 kilometre olduğu ve kırılmanın 20 metre kaymaya neden olduğu bilinmektedir.
Depremin felsefe, siyaset, dinle ilişkisi, şehircilik ve bilim üzerindeki etkileri oldukça derin oldu. Tıpkı bir göle atılan bir taşın dalgalarının yayılması gibi, bu etki genişleyerek çevresindeki her şeyi sarstı.
Lizbon depremi, Portekiz’de köleliğin sona ermesi gibi birçok olaya zemin hazırladı. Bu durum, İngiltere ile Portekiz arasındaki ticareti de etkiledi ve diğer Avrupa ülkelerinde de köleliğin sona ermesine yol açtı.
Ayrıca, Amerika’nın İngiltere’den bağımsızlığını hızlandırdığı ve Fransız Devrimi’ne de ivme kazandırdığı düşünülmektedir.
Yeni özgür düşünce çağı, kilisenin ve tüm kralların mutlak gücünü sorgulayan bir dönem haline geldi. İçten içe olgunlaşan bu düşünceler, o gün insanlığın uyanışını simgeliyor. Bu nedenle, modern çağın doğduğu gün belki de o gün olarak tanımlanabilir…
