Bugün, 4 Ekim 2023 itibarıyla, Rus ordularının Eflak ve Boğdan‘ı işgal etmesiyle Osmanlı İmparatorluğu’nun Rusya’ya savaş ilan ettiği tarih üzerinden tam 172 yıl geçmiş durumda.
İngiltere ve Fransa, beş ay sonra, Rus donanmasının Osmanlı filosunu Sinop’ta yok etmesi üzerine Osmanlı İmparatorluğu’na destek vermek amacıyla Kırım Savaşı’na katıldılar.
Kırım Savaşı, Avrupa’nın büyük güçlerinin yer aldığı ilk modern savaşlardan biri olarak tarihe geçti.
Savaş, askeri teknolojiler ve diplomatik dengeler açısından önemli bir dönüm noktası teşkil etti.
Sonuç olarak, Osmanlı İmparatorluğu, İngiltere ve Fransa’nın zaferi, Rusya’nın ise yenilgisiyle sonuçlanan bu savaş, 1856’da imzalanan Paris Antlaşması ile sona erdi.
Bu savaş yalnızca bir askeri çatışma değil, aynı zamanda 19. yüzyılın güç dengelerini yeniden şekillendiren ve jeopolitik açıdan önemli bir dönüm noktası oldu.
‘Mesele Kırım değil’
Kırım Savaşı başladığında, Rusya’nın başında Osmanlı İmparatorluğu için “hasta adam” benzetmesini yapan Çar I. Nikolay, Fransa’nın başında stratejik bir zafere ihtiyaç duyan İmparator III. Napoleon, İngiltere’nin başında ise toplam 63 yıl tahtta kalacak Kraliçe Victoria bulunuyordu.
Osmanlı İmparatorluğu, bir süredir iç ve dış alanda güç kaybı yaşıyordu.
Rusya, Ortodoks Hristiyanların haklarını koruma iddiasında bulunurken, Fransa da Katolik Hristiyanların imtiyazlarını savunuyordu.
Protestan olan İngiltere ise mezhep çatışmalarında taraf değildi, ancak Rusya’nın genişlemesine ve güçlenmesine karşıydı.
Rusya, 1783’te Kırım’ı ilhak etmiş ve Kırım Tatarlarını göçe zorlamıştı.
İşte Kırım Savaşı, böyle bir ortamda başlamış oldu.
Londra’da King’s College Üniversitesi’nde deniz tarihi eğitimi veren Profesör Andrew Lambert, Kırım Yarımadası’nın bu savaşta büyük güçler arasındaki çatışmada küçük bir yer tuttuğunu ifade ediyor:
“Kırım Savaşı olarak adlandırılıyor ama mesele Kırım değil. Kırım, İngilizler için ekonomik açıdan da ilgi çekici değil. Bu savaş, Rusya’nın deniz üssünü yok etmek ile alakalıydı.”
Doktora tezini Kırım Savaşı üzerine yazan tarihçi Doç. Dr. Candan Badem, savaşın Baltık Denizi’nden Karadeniz’e, Kafkaslardan Tuna boylarına kadar geniş bir coğrafyada ve çeşitli cephelerde yapıldığını hatırlatıyor.
‘Ruslar Sivastapol’de en büyük üslerinden birini kurdu’
Kırımlı Tatarlarla ilgili çalışmalarıyla tanınan Prof. Dr. Hakan Kırımlı, Rusya’nın resmi olarak yarımadayı ilhak etmeden önce, güneydeki Akyar (Sivastopol) kasabasına o zamana kadar kurulmuş en büyük deniz üslerinden birini inşa ettiğini belirtiyor.
“Oraya Yunanca isim verdiler: Sevastopolis. Rusçaya çevrildiğinde Sevastopol anlamına geliyor. İmparator şehri gibi tercüme edebiliriz.”
Aynı yıl burada Karadeniz Rus filosunun inşasına başlandığını ifade eden Prof. Kırımlı, bunun temel nedeninin Rusya’nın İstanbul’a göz dikmesi olduğunu vurguluyor:
“[Ruslar] bunu hiçbir zaman gizlemediler. Burası onların Kırım’a ve İstanbul’a hâkim olma hedeflerinin bir zıplama taşıydı.”
‘Baltık Denizi’nde buzların erimesini beklediler’
19. yüzyıl ortalarında, özellikle Filistin bölgesinde, Ortodokslar ve Katolikler arasında kutsal yerler üzerindeki hak iddiaları nedeniyle tartışmalar yaşanıyordu.
Osmanlı İmparatorluğu, Kudüs’teki Hristiyanlara ait kutsal mekanların kontrolünde Ortodoksları değil, Katolikleri desteklemesi Rusya’yı kızdırmıştı.
Bu ortamda, Rusya Osmanlı topraklarındaki tüm Ortodokslar üzerinde hamilik talep ediyordu, ancak Osmanlı buna karşı çıkıyordu.
Tarihçi Doç. Dr. Candan Badem, “Bir devletin kendi tebaasının bir kısmı üzerinde başka bir devletin koruyucu olduğunu kabul etmesi tabii ki mümkün değildir” yorumunu yapıyor.
Rusya, Osmanlı’ya baskı yapmak için Temmuz 1853’te sınır kabul edilen Prut Nehri’ni geçerek Bükreş’e kadar ilerledi.
Peki, Osmanlı İmparatorluğu 4 Ekim 1853’te Rusya’ya savaş ilan ederken, İngiltere ve Fransa neden Mart 1854’e kadar savaşa girmedi?
“Kırım Savaşı: Rusya’ya karşı İngiliz Büyük Stratejisi” adlı kitabın yazarı Andrew Lambert, bu durumu şöyle açıklıyor:
“Çünkü Baltık Denizi’nde buzlar o zaman erir. Böylece İngiltere’nin ana filosuyla Rusya’nın [limanlarına] saldırabilirsiniz.”
‘Esas mesele jeopolitik nüfuz çatışmasıydı’
Rusya, Çar I. Nikolay döneminde yayılmacı bir politika izliyor, Osmanlı İmparatorluğu topraklarının “paylaşılmasını” istiyordu. Eflak ve Boğdan prensliklerini işgal etmesinin temel nedenlerinden biri buydu.
Andrew Lambert’e göre İngiltere, Rusya’nın bölgede nüfuzunu kısıtlamak istiyordu; bu yüzden en büyük rakiplerinden biri olan Fransa ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu’nun yanında savaşa katıldı.
Lambert, meselenin özünde mezhep çatışmasından ziyade, Batı ve Rusya arasındaki jeopolitik nüfuz çatışmasının bulunduğunu ifade ediyor:
“Rusya’nın Karadeniz’de, özellikle Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik faaliyetleri üzerinde egemenlik kurma arzusu, İngiltere’nin çıkarlarıyla çelişiyordu.
“İngilizler, Osmanlı ile olumlu ticari ilişkileri sürdürmek istiyor ve Rusya’nın Akdeniz’de güçlü hale gelmesini istemiyorlardı.”
Lambert, 19. yüzyılda bu devletlerin savaş nedenlerini hâlâ sürdürdüğünü düşünüyor:
“Ruslar hala agresif. Fransızlar uluslararası ilişkilerde puan toplamaya çalışıyor. İngilizler ise sükuneti koruyup ticarete odaklanmaya gayret ediyor.”
Doç. Dr. Candan Badem, “Rusya’nın Batı’ya açılan iki penceresi var. Biri Baltık Denizi’nde, diğeri Karadeniz’de. Ruslar, Karadeniz’de güçlü bir donanma bulundurmayı hedefliyordu” diyor ve Kırım’daki Rus donanmasının müttefiklerin öncelikli hedefi haline geldiğini ekliyor.
Badem, Osmanlı açısından “Kırım’ın çoktan yitirilmiş bir toprak parçası” olarak görüldüğünü ve arşiv belgelerinde Kırım’ı geri alma niyetine dair bir ipucu bulunmadığını ifade ediyor.
‘Çar Nikolay uluslararası konjonktürü yanlış okudu’
Doç. Dr. Candan Badem, Rusya Çarı I. Nikolay’ın bu süreçte “uluslararası konjonktürü yanlış okuduğunu” belirtiyor:
“1848’de Avrupa’da çıkan devrimleri bastıran ve dönemin en güçlü kara ordusuna sahip olan Nikolay, ‘anarşi ve devrimden’ koruduğu
