Hemen hemen her evde, kokusunu asla göz ardı edemeyeceğiniz en az bir çift ayakkabı mevcuttur.
Bu durumu bir ailenin ayakkabı sayısıyla çarptığınızda ve tüm bu ayakkabıları bir rafa yerleştirdiğinizde, evrensel bir sorunla karşı karşıya kalıyorsunuz: kötü kokan ayakkabılara sahip olmak.
İki Hint araştırmacı, bu sorunun yalnızca bir koku meselesi olmadığını, aynı zamanda bilimsel bir konu olduğunu düşündüler.
Kötü kokan ayakkabıların, ayakkabılık kullanma deneyimini nasıl etkilediğini araştırmaya koyuldular. Bu süreçte, eğlenceli ve yaratıcı bilimsel çabalara verilen Ig Nobel Ödülü’nün mizahi ve saygın dünyasına adım attılar.
Shiv Nadar Üniversitesi’nde tasarım yardımcı doçenti olan 42 yaşındaki Vikash Kumar, lisans yıllarında 29 yaşındaki Sarthak Mittal’a ders vermişti. İkili, üniversitede kötü kokan ayakkabılar üzerine araştırma yapmaya karar verdi.
Mittal, yurt koridorlarının genellikle iki kişilik odaların dışında bırakılan ayakkabılarla dolu olduğunu gözlemledi.
İlk fikirleri oldukça basitti: Neden öğrencilere yönelik şık ve estetik bir ayakkabı rafı tasarlamıyordular? Ancak daha derinlemesine yapılan araştırmalar, asıl sorunun dağınıklık değil, kötü koku olduğunu ortaya koydu.
Şu anda bir yazılım şirketinde çalışan Mittal, “Sorunun ayakkabı rafı eksikliği değil; bolca yer vardı. Sorun, sık sık terleme ve ayakkabıların sürekli kullanılmasıydı; bu da kötü kokulara yol açıyordu” diyor.
Bunun üzerine ikili, üniversite yurtlarında bir anket başlatarak insani bir soruyu gündeme getirdi: Spor ayakkabılarımız kokuyorsa, bu durum ayakkabı rafını kullanma deneyimini olumsuz etkilemez mi?
%80’i erkek 149 üniversite öğrencisiyle yapılan anket, çoğumuzun zaten bildiği ancak nadiren itiraf ettiği bir gerçeği doğruladı: Yarısından fazlası, ya kendilerinin ya da başkalarının ayakkabı kokularından hoşlanmıyordu.
Neredeyse tüm katılımcılar ayakkabılarını evdeki raflarda tutuyordu ve hemen hemen hiç kimse piyasada bulunan koku giderici ürünlerden haberdar değildi.
Ev yapımı çözümler olarak çay poşeti koymak, karbonat serpmek veya deodorant sıkmak gibi yöntemler de etkili olmuyordu.
İki araştırmacı, daha sonra bilimsel verilere yöneldi. Mevcut araştırmalardan öğrendikleri üzere, suçlunun terli ayakkabılarda çoğalan bir bakteri olan Kytococcus sedentarius olduğu belirlendi.
Deneylerinde, kısa süreli ultraviyole ışığın mikropları öldürdüğünü ve kötü kokuyu ortadan kaldırdığını keşfettiler.
Yazarlar, “Hindistan’da hemen hemen her evde bir tür ayakkabı rafı bulunur ve ayakkabıların kokmasını önleyen bir rafa sahip olmak harika bir deneyim olacaktır” ifadesini kullandılar.
“Kokulu ayakkabıları, geleneksel ayakkabı rafını yeniden tasarlamak adına bir fırsat olarak değerlendirdiler.”
Sonuç olarak, sıradan bir ergonomi makalesi değil, ilginç ve sıra dışı bir fikir ortaya çıktı: Sadece ayakkabıları saklamakla kalmayıp, aynı zamanda sterilize eden UVC ışıklı bir ayakkabı rafı prototipi. (UV bir spektrumu kapsar, ancak yalnızca C bandı mikrop öldürücü özelliğe sahiptir.)
Araştırmacılar, deney için üniversitedeki sporcuların giydiği ve belirgin bir kokuya sahip ayakkabıları kullandılar. Bakteri birikimi en çok ayak parmaklarının yakınında gerçekleştiği için, UVC ışığı bu bölgeye odaklandı.
Çalışmada koku seviyeleri maruz kalma süresine göre ölçüldü ve bakterileri öldürmek ve kötü kokuyu gidermek için sadece 2-3 dakikalık UVC uygulamasının yeterli olduğu tespit edildi.
Bu süreçte, aşırı ışığın ayakkabı kauçuğunun yanmasına sebep olabileceği gerçeği de göz önünde bulundurulması gereken bir noktaydı.
Araştırmacılar, ayakkabılara UVC ışığı tutmanın yanı sıra, çok sayıda ölçüm de yaptılar. Başlangıçta koku “güçlü, keskin, çürük peynir gibi” tanımlanıyordu. İki dakika sonra “son derece hafif, hafif yanık lastik kokusuna” döndü. Dört dakika sonra ise kötü koku kayboldu ve yerini “ortalama yanık lastik” kokusuna bıraktı.
Altı dakika sonra ayakkabılar kokusuz ve serin kalıyordu. Ancak eğer süre uzatılırsa – 10-15 dakika – ayakkabılar ısınırken koku “güçlü yanık kauçuk” kokusuna dönüşüyordu. Bu durum, bilimde zamanlamanın önemini bir kez daha kanıtlıyordu.
Sonunda ikili, UVC ışıkla donatılmış bir ayakkabı rafı önerdiler. Ancak ABD merkezli Ig Nobel Ödülü, bu çalışmaya dikkat çekene kadar pek kimse bunu fark etmedi.
Annals of Improbable Research dergisi tarafından düzenlenen ve Harvard-Radcliffe gruplarının ortaklaşa gerçekleştirdiği 34 yıllık Ig Nobel, her yıl 10 ödül veriyor ve “insanları önce güldürmeyi, ardından düşündürmeyi… sıra dışı olanı kutlamayı, hayal gücünü onurlandırmayı” amaçlıyor.
“Ödülden haberimiz yoktu” diyen Kumar, “2022’den eski bir makaleydi, hiçbir yere göndermemiştik. Ig Nobel ekibi bizi buldu, aradı ve bu durum hem güldürüyor hem de düşündürüyor” diye ekledi.
“Ödül, araştırmaya paye vermek değil, bilimin eğlenceli yanını kutlamakla ilgili. Çoğu araştırma, tutkuyla yapılan nankör bir iştir ve bu, bilimi popülerleştirmenin bir yolu.”
Bu yıl bu iki bilim insanına eşlik edenler arasında çok farklı alanlarda çalışmalar yapan kazananlar da bulunuyor.
Sinekleri kovmak için inekleri boyayan Japon biyologlar, Togo’da dört peynirli pizzaya düşkün gökkuşağı kertenkeleleri, sarımsağın anne sütünü bebekler için daha çekici hale getirdiğini keşfeden ABD’li çocuk doktorları ve alkolün yabancı dil becerilerini keskinleştirdiğini ortaya koyan Hollandalı araştırmacılar da ödül kazananlar arasında yer alıyor.
Ayrıca, 35 yıl boyunca tırnak büyümesini takip eden bir tarihçi ve makarna sosunun gizemlerini araştıran fizik araştırmacıları da söz konusu.
Kokan ayakkabılar üzerindeki çalışmalarına verilen ödül, Hint araştırmacıların çıtasını daha da yükseltmiş görünüyor.
Kumar, “Bu önemli bir yükümlülük oluşturdu – artık insanların genellikle düşünmediği konular hakkında daha fazla araştırma yapmalıyız. Sorular sormalıyız” diye belirtti.
Başka bir deyişle, bugünün kokan spor ayakkabıları, yarının çığır açan bilimi için bir başlangıç noktası olabilir.
