Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, yerli üretim KAAN uçağı için gerekli motorların ABD’den temin edilemediğini duyurdu.
New York’taki Türkevi’nde 27 Eylül akşamı yapılan basın toplantısında Fidan, “KAAN’ın motorları ABD Kongresi’nde bekliyor, lisansları durdurulmuş durumda” ifadelerini kullandı ve bu durumun “müttefiklik ruhuna ve stratejik ortaklık anlayışına uygun olmadığını” belirtti.
Açıklamanın ardından KAAN, sosyal medya platformlarında yoğun bir şekilde tartışılmaya başlandı. Kullanıcılar, Türkiye’nin yerli savaş uçağının havalanamayacağı ve Endonezya’ya satışının gerçekleşmeyeceği yönünde yorumlarda bulundu.
CHP Dışişleri Bakanlığı’ndan Sorumlu Genel Başkan Yardımcısı Emekli Büyükelçi Namık Tan, sosyal medya hesabından “Bize söylenen; KAAN’ın tamamen yerli ve milli olduğu idi. Ancak motorunun dışarıdan alınacağı anlaşılıyor. Bizim üretmediğimiz hiçbir uçağın ABD’den alınmış bir uçaktan farkı olmayacaktır” şeklinde ifadeler kullandı. Tan, “Demek ki KAAN’ın yarın F-35’in yerini alması mümkün değil. ABD’de bekletilen altı F-35’in bir an önce Türk Hava Kuvvetleri envanterine katılması elzem” diye ekledi.
Sosyal medyada yaşanan tartışmaların ardından Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanı Haluk Görgün, 28 Eylül’de yaptığı açıklamada KAAN’ın seri üretiminin yerli motorla planlandığını ve geliştirme çalışmalarının başarıyla sürdüğünü ifade etti:
“Savunma sanayisinde süreç her zaman bu şekilde ilerler. Öncelikle mevcut motorlarla başlanır, ardından milli motor projeleri devreye alınır. KAAN’ı blok yaklaşımıyla üretiyoruz. Yani farklı aşamalarda, farklı yeteneklerle güçlendirilmiş versiyonlarını envantere kazandırarak kademeli bir geliştirme süreci izliyoruz. Bu çerçevede KAAN savaş uçağımızın teslimat takviminde herhangi bir gecikme söz konusu değildir.”
Türkiye’nin ABD’den almak istediği F110 motoru
KAAN’ı üreten Türk Havacılık Uzay Sanayii AŞ (TUSAŞ), uçağın test uçuşları ve prototipleri için Amerikan yapımı F110 motorunu kullanmaktadır. General Electric (GE) Aerospace tarafından üretilen bu motor, F-16 ve F-15EX Eagle II gibi savaş uçaklarında da yer almaktadır.
GE’nin web sitesinde yer alan bilgilere göre, 17 ülke bu motoru savaş uçaklarında kullanmaktadır. F110 motorlarının bazı parçaları Türkiye’de TUSAŞ tarafından üretilmektedir.
ABD’li şirketler tarafından geliştirilen ve savaş sanayisinde kullanılan bu tür ürünlerin diğer ülkelere satışı için ABD Kongresi’nin onayı gerekmektedir. Savunma Sanayii Başkanlığı Uçak Daire Başkanı Abdurrahman Şef, 2023 yılında, ilk üç KAAN prototipinde kullanılmak üzere altı adet F110 motorunun Türkiye’ye teslim edildiğini açıklamıştı. Türkiye’nin o dönemde F110 motorlarının ortak üretimi için başvuruda bulunduğu iddiaları da gündeme gelmişti.
Yerli motor gecikti mi?
TUSAŞ’ın önceki Genel Müdürü Temel Kotil, 2023 yılında KAAN uçaklarında 2028 yılından itibaren yerli motor kullanmayı planladıklarını ifade etmişti. Şu anki genel müdür Mehmet Demiroğlu ise Haziran 2025’te yaptığı açıklamada, TF35000 turbofan motorunun KAAN’a entegrasyonu için hedeflenen tarihin 2032 olduğunu belirtti. Motorun yıl sonuna kadar ilk prototip aşamasına geçmesi bekleniyor.
Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanı Haluk Görgün, 29 Eylül tarihli açıklamasında TF35000 motorunun geliştirme sürecinde geçmişte bir gecikmenin yaşandığını aktardı: “Bir gecikme söz konusuydu ve bu durumu ilk ele aldığım konu oldu; şimdi sorumluluklar ve takvim net.” Görgün, bu göreve 2023 yılında atanmıştı. TF35000’in, 35 bin libre itki gücüne sahip olması öngörülüyor. F110 motorlarının itki gücü ise modeline göre 29 bin ile 32 bin 500 libre arasında değişmektedir.
Yerli motorun üreticisi kim?
TF35000 motorunun TEI ve TRMOTOR tarafından üretileceği açıklanmıştı. TUSAŞ Motor Sanayii AŞ (TEI) 1985 yılında kurulmuş bir şirkettir. Şirketin yüzde 46,2’si GE Aerospace’e, yüzde 50,5’i Türk Havacılık ve Uzay Sanayii AŞ’ye (TUSAŞ), geri kalan yüzde 3,3’lük kısmı ise Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı ve Türk Hava Kurumu’na aittir.
TEI, F110 motorları için bakım hizmeti verme yetkisine sahiptir ve ayrıca bu motorlara parça üretmektedir. TEI’nin büyük hissedarı olan TUSAŞ, 1973’te Türkiye’nin savunma sanayisinde dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla kurulmuştur. Şirketin yaklaşık yüzde 55’i TSK Güçlendirme Vakfı’na, yüzde 45’i ise Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı’na aittir. Motoru TEI ile birlikte geliştiren TRMOTOR ise tamamen TUSAŞ’a ait bir şirkettir.
Endonezya’ya satışı etkilenir mi?
Türkiye, bu yıl Endonezya ile 48 adet KAAN uçağının satışı için bir sözleşme imzalamıştı. TUSAŞ Genel Müdürü Demiroğlu, bu uçakların teslimatının yerli TF35000 motoruyla yapılacağını ifade etti. Diğer ülkelerin kritik parçalarını kullanmak, bu tür ürünlerin başka ülkelere ihraç edilmesini zorlaştırabiliyor. Örneğin Türkiye, 2018 yılında Pakistan ile yaptığı 1,5 milyar dolarlık savunma sanayisi ihracat anlaşmasında, üretilen helikopterlerin ABD-İngiltere ortak yapımı motor kullanması sebebiyle ihracat için ABD’den izin almak zorunda kalmıştı. Ancak ABD bu izni vermediği için anlaşma gerçekleşememişti.
Motor yetişecek mi?
Türkiye’nin KAAN’da yerli üretim bir motor kullanması, istediği ülkelere serbestçe ihracat yapabilmesine imkan tanıyacak. Bunun yanı sıra savunma sanayisi dergisi Defence Turk’ün şef editörü Yusuf Emir Işık, Türkiye’nin F110 motorlarını alamaması durumunda, hava savunmasındaki acil ihtiyaçlar nedeniyle TF35000 ile üretilen ilk uçakları Endonezya’ya satmak yerine kendi envanterine katmayı tercih edebileceğini belirtti. Işık, 28 Eylül tarihli makalesinde 2017’de başlatılan TS1400 motorunun hâlâ tam anlamıyla operasyonel hale gelmemiş olması göz önüne alındığında, TF35000 için de benzer endişelerin olabileceğini vurguladı.
TEI Genel Müdürü Prof. Mahmut Akşit, Endonezya ile imzalanan anlaşmanın ardından “Motorları zamanında yetiştireceğiz ve teslim edeceğiz. Devletimiz bu imzayı atarken bize güvenerek atıyor. Biz de inşallah bu güveni boşa çıkarmayacağız” şeklinde konuşmuştu.
