Rusya, son dönemde NATO hava sahasına yönelik ihlallerde artış gösterdi. Özellikle sınır komşusu olan NATO ülkelerinden, ihlalde bulunan Rus uçaklarının düşürüleceği yönünde açıklamalar gelmeye başladı.
ABD Başkanı Donald Trump, ihlal durumunda Rus savaş uçaklarının düşürülmesi gerektiğini belirterek konunun tartışmalarını alevlendirdi.
Türkiye’nin 2015 yılında hava sahasına giren bir Rus uçağını düşürmesi, bu tartışmaların merkezinde yer alıyor. Bu bağlamda en çok merak edilen konu ise NATO’nun bu tür durumlarda nasıl bir tepki vereceği.
Polonya hava sahası, 10 Eylül tarihinde 21 insansız hava aracı tarafından ihlal edildi. Bu araçlardan üçü, Hollanda’ya ait F-35 ve Polonya hava kuvvetlerinin F-16’ları tarafından düşürüldü.
Olayın ardından sadece üç gün sonra, Estonya hava sahasını 12 dakika boyunca ihlal eden Mig-31’ler için, İsveç, Finlandiya ve İtalya’ya ait F-35’ler havalandı.
NATO angajman kuralları gereği, bu uçaklar engelleme yapmakla sınırlı kaldı ve Rus jetlerinin Estonya hava sahasından çıkması sağlandı.
İhlal durumunda verilecek tepki tartışılıyor
NATO ülkeleri, Rusya‘nın benzer ihlallerine karşı nasıl bir tepki verileceğini tartışıyor. Polonya, bu konuda en sert tutumu sergileyen ülkelerden biri.
Polonya Başbakanı Donald Tusk, 22 Eylül’de yaptığı açıklamalarda, “Uçan nesneler bizim topraklarımızı ihlal ettiğinde, onları vurma kararı alacağız. Tartışmaya yer yok” ifadelerini kullandı.
İsveç Savunma Bakanı Pal Jonson da Tusk’ın görüşlerine katıldığını belirterek, “Hiçbir ülkenin İsveç hava sahasını ihlal etme hakkı yoktur. Gerekirse güç kullanarak hava sahasını savunacağız” dedi.
Çekya Cumhurbaşkanı Petr Pavel ise Rusya’nın bir daha NATO’yu test etmesi durumunda daha güçlü bir tepki verilmesi gerektiğini dile getirdi ve “Rus uçaklarını düşürmek de dahil olmak üzere uygun şekilde tepki vermeliyiz” açıklamasında bulundu.
Trump da “Düşürmeli” dedi
ABD Başkanı Trump, 23 Eylül’de Birleşmiş Milletler’de Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy’e, “NATO ülkeleri hava sahalarına giren Rus hava araçlarını düşürmeli mi?” sorusuna “Evet, düşürmeli” yanıtını verdi.
ABD’nin bu tür bir durumda NATO müttefiklerine Rusya karşısında destek verip vermeyeceği sorulduğunda Trump, bunun “koşullara bağlı” olduğunu ifade etti.
Almanya ise uçakların düşürülmesi konusunda daha temkinli bir yaklaşım sergileyen ülkeler arasında yer alıyor. Alman Savunma Bakanı Boris Pistorius, “Gökten bir şey düşürmek gibi anlamsız taleplerin” işe yaramayacağını belirterek, NATO’nun Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in “gerilimi tırmandırma tuzağına” düşmemesi gerektiğini savundu.
NATO, Rusya’nın ihlalleri karşısında kararlı ancak sakin bir tavır sürdürmeyi hedefliyor.
Estonya’nın talebi üzerine, NATO’nun kurucu belgesi olan Washington Antlaşması’nın 4. maddesi çerçevesinde yapılan Kuzey Atlantik Konseyi (NAC) toplantısı sonrasında yayımlanan bildiri, İttifak’ın pozisyonunu özetliyor.
Antlaşmanın 4. maddesi, taraflardan herhangi birinin toprak bütünlüğü, siyasi bağımsızlığı veya güvenliğinin tehdit edildiğini düşünmesi durumunda, tüm tarafların bir araya gelerek istişarelerde bulunacağına vurgu yapıyor.
Toplantı sonrasındaki açıklamada, “Rusya’nın, NATO ve müttefiklerinin uluslararası hukuka uygun olarak, kendilerini savunmak ve her yönden gelebilecek tehditleri caydırmak için gerekli tüm askeri ve askeri olmayan araçları kullanacağından şüphesi olmasın. 5. maddeye (NATO’nun ortak savunma ilkesi) bağlılığımız sarsılmazdır” ifadeleri yer aldı.
Estonya’daki ihlal dikkat çekici
Bu ihlaller, ilk değil. Bu yıl içerisinde daha önce üç kez Estonya hava sahasını ihlal eden Rus hava unsurları, Norveç, Finlandiya, Litvanya ve Letonya’da da çeşitli ihlallerde bulundu.
Estonya’daki ihlal, dikkat çekici bir durum arz ediyor ve önceki ihlallere oranla daha ciddi boyutlara sahip.
İlk olarak ihlal süresinin oldukça uzun olması dikkat çekiyor. Ayrıca, sadece bir uçağın değil, üç uçağın aynı anda ihlalde bulunması da önemli bir unsur.
Dahası, bu ihlal, Polonya ve Romanya’da gerçekleştirilen insansız hava araçlarıyla yapılan hava sahası ihlallerinden kısa bir süre sonra meydana geldi ve daha üst düzey bir ihlal olarak değerlendiriliyor.
Tüm bu faktörler, ihlalin kasıtlı ve iyi hesaplanmış bir eylem olduğu yönündeki iddiaları güçlendiriyor.
NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, 23 Eylül’deki NAC toplantısı sonrasında yaptığı basın toplantısında, Estonya olayında acil bir tehdit tespit edilmediğine dikkat çekti ve “Bu her zaman bir uçağı hemen düşüreceğimiz anlamına gelmez. Bu durumu mevcut istihbarat bilgileri doğrultusunda gerçek zamanlı olarak değerlendireceğiz” dedi.
NATO angajman kuralları nasıl işliyor?
NATO’nun angajman kuralları kamuya açık değil. Ancak, Rusya tarafından da bilinen bazı standartlara dayanıyor. Askeri unsurların herhangi bir durumda nasıl davranmaları gerektiğini düzenleyen bu kurallar, tüm müttefiklerin onayıyla belirlenmiş durumda.
Uygulamada ana yetki, Avrupa Müttefik Kuvvetler Yüksek Komutanı’na (SACEUR) aittir. Hava sahası ihlalinde güce başvurmak, son çare olarak görülüyor. Bu aşamaya gelinmesi için çok sayıda unsurun devreye girmesi gerekiyor.
NATO unsurlarının müdahalelerinde öncelikle anlık istihbarat değerlendirilir. İhlalde bulunan hava unsurunun tehdit düzeyi, niyeti, taşıdığı silahlar ve sivil nüfus üzerindeki potansiyel riskler dikkate alınır.
İlk aşamada ihlalde bulunan unsurlara telsizle uyarıda bulunulur. Ardından görsel tanımlama ve sinyaller devreye sokulur. En son aşama ise fiziksel eskorttur.
Silah kullanma durumu son çare olarak görülmekte ve genellikle meşru müdafaa veya spesifik bir siyasi karar gerektirmektedir. İvedi bir tehdit algılandığında silah kullanma yolu açıktır.
Müttefik ülkelerin angajman kurallarıyla NATO angajman kuralları genelde uyumlu olup, bununla birlikte NATO angajman kuralları, ulusal silahlı kuvvetlerin kendi topraklarında bağımsız karar almasının önünde bir engel teşkil etmemektedir.
Estonya’daki ihlal sırasında NATO misyonuna bağlı uçaklar devrede olduğundan, İttifak’ın angajman kuralları geçerliydi. Eğer ihlal, NATO misyonuna bağlı uçakların bulunmadığı başka bir müttefik ülkede gerçekleşseydi, ulusal angajman kuralları uygulanacaktı.
