Gazze savaşı, İsrail’in uluslararası hukuka göre en ağır suçlar arasında yer alan soykırım suçunu işleyip işlemediği konusunda dünya genelinde ciddi bir tartışma başlattı.
Hamas’ın yönetimindeki Sağlık Bakanlığı, İsrail’in askeri saldırılarının Ağustos ayı itibarıyla Gazze’de çoğunluğu sivil 61,000’den fazla insanın ölümüne yol açtığını bildirdi.
Bu saldırılar, Hamas’ın 7 Ekim 2023 tarihinde gerçekleştirdiği ve 1.200 kişinin hayatını kaybetmesine, 251 kişinin de Gazze’ye kaçırılmasına neden olan eyleme bir yanıt olarak başlamıştı.
Ölü sayısının yüksekliği ve yıkımın boyutu, uluslararası alanda geniş çaplı kınamalara neden oldu.
Türkiye ve Brezilya’nın da aralarında bulunduğu birçok devlet, insan hakları örgütleri ve Birleşmiş Milletler (BM) tarafından atanan uzmanlar, İsrail’in Gazze’deki tutumunu soykırım olarak nitelendirdi.
Aralık 2023’te Güney Afrika, 1948 Soykırım Sözleşmesi’nin ihlali sebebiyle İsrail’e karşı Uluslararası Adalet Divanı’nda (ICJ) dava açtı.
Mahkeme, bir ay sonra verdiği geçici kararda, Filistinlilerin “soykırımdan korunmak için makul hakları” bulunduğuna karar verdi.
Hakimler, Güney Afrika’nın şikayet ettiği bazı eylemlerin, yeterli kanıt sağlanması durumunda, sözleşme kapsamına girebileceğini belirtti.
İngiltere ve Almanya gibi Batılı hükümetler ise İsrail’in eylemlerini soykırım olarak tanımlamaktan büyük ölçüde kaçındı.
Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, bu terimin bir siyasi liderin kullanması gereken bir ifade olmadığını, ancak “tarihçilerin, zamanı geldiğinde” bu konuda hüküm vermesi gerektiğini ifade etti.
İsrail, soykırım iddialarını “apaçık yalanlar” olarak red ederek, güvenlik ve meşru müdafa hakkını savundu; bu argüman ABD tarafından da desteklendi.
Soykırım tanımı nedir ve bu durumun geçerli olup olmadığına kim karar verebilir?
Soykırımın tanımı nedir?
Soykırım terimi, 1943 yılında Yahudi-Polonyalı avukat Raphael Lemkin tarafından Yunanca “genos” (ırk veya kabile) kelimesi ile Latince “cide” (öldürmek) kelimesinin birleşimiyle oluşturulmuştur.
Dr. Lemkin, ailesinin büyük bir kısmının Holokost’ta yaşamını yitirmesinin ardından, soykırımın uluslararası hukukta suç olarak tanınması için mücadele vermiştir.
Bu çabaları, 1948’de kabul edilen ve 1951’de yürürlüğe giren Birleşmiş Milletler Soykırım Sözleşmesi’ne zemin hazırlamıştır.
2022 itibarıyla, sözleşme 153 ülke tarafından onaylanmıştır.
Sözleşmenin ikinci maddesi, soykırımı “ulusal, etnik, ırksal veya dini bir grubun tamamen veya kısmen yok edilmesi amacıyla işlenen fiiller” olarak tanımlamaktadır.
Ayrıca, imzacı devletlere soykırımı “önleme ve cezalandırma” konusunda genel bir yükümlülük getirmektedir.
Neyin soykırım olduğuna kim karar veriyor?
BM, bir durumun soykırım olup olmadığına kendisinin karar vermediğini, bu konuda yalnızca uluslararası mahkemelerin yetkili olduğunu belirtmektedir.
Bugüne dek sadece birkaç durum uluslararası hukuk açısından soykırım olarak tanınmıştır: 1994 Ruanda soykırımı, 1995 Srebrenitsa katliamı ve Kızıl Kmerlerin 1975-1979 yılları arasındaki Kamboçya’daki azınlık gruplarına yönelik uygulamaları.
ICJ ve Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICC), soykırım hakkında karar verme yetkisine sahip en önemli uluslararası mahkemelerdir.
BM, Ruanda ve eski Yugoslavya’daki soykırımları incelemek için özel mahkemeler kurmuştur.
ICJ, BM’nin devletler arasındaki anlaşmazlıkları çözmekle görevli en yüksek yargı organıdır.
Devam eden soykırım davaları arasında, Ukrayna’nın 2022’de Rusya’ya karşı açtığı davalar yer almaktadır.
Kiev, Kremlin’i Donbas’ta soykırım yapmakla suçlamakta ve bu durumu işgal için bir bahane olarak kullanmaktadır.
Bir diğer örnek ise Gambiya’nın 2017 yılında Myanmar’a karşı açtığı davadır. Bu davada, Budist çoğunluğun Müslüman Rohingya azınlığına karşı “yaygın ve sistematik temizleme operasyonları” düzenleyerek soykırım uyguladığını iddia etmiştir.
2002 yılında kurulan ICC, bireyler hakkında kovuşturma yapma yetkisine sahiptir.
Ancak bu anlaşmayı yalnızca 125 devlet onaylamıştır. ABD, Çin, Rusya ve Hindistan gibi büyük ülkeler ise ya anlaşmayı onaylamamış ya da imzalarını geri çekmiştir.
ICC, soykırım iddialarını araştıran nadir kuruluşlardan biridir; ancak şu ana kadar sadece eski Sudan Devlet Başkanı Ömer Hasan Ahmet El Beşir hakkında suç duyurusunda bulunabilmiştir.
El Beşir ise halen yakalanmayı başaramamıştır.
Ulusal yasama ve yürütme organları “soykırım” terimini kullansa da, BM, bu ifadelerin uluslararası alanda yasal bir ağırlık taşımadığını belirtmektedir.
Örneğin, Joseph Stalin’in kolektifleştirme politikalarının sonucu olarak 1932-33 yıllarında Ukrayna’da milyonlarca insanın açlıktan ölmesi, son yıllarda çeşitli hükümetler ve parlamentolar tarafından soykırım olarak kabul edilmiştir.
Ancak İngiltere, soykırımın yalnızca yetkili mahkemelerce tespit edilmesi gerektiği için bu tanımı yapmamıştır.
Sözleşmeye dair eleştiriler var mı?
BM anlaşması, kabul edildiği günden bu yana, belirli vakaların uygulanabilirliği konusundaki zorluklardan ötürü çeşitli eleştirilere maruz kalmıştır.
Bazı eleştirmenler, tanımın dar olduğunu savunurken, diğerleri ise aşırı kullanım nedeniyle değerinin düştüğünü belirtmektedir.
ICC ile çalışmış bir soykırım uzmanı olan Thijs Bouwknegt, AFP’ye verdiği mülakatta “Soykırım eşiğini aşmak neredeyse imkânsız” demektedir:
“Bir kasıt olduğunu kanıtlamak zorundasınız ve bu kasıt, yaşananların tek olası açıklaması olmalıdır.”
Diğer yaygın eleştiriler arasında hedef alınan siyasi ve sosyal grupların dışlanması ve kaç ölümün soykırım olarak kabul edileceğinin belirlenmesi yer almaktadır.
Bouwknegt, bir mahkemenin soykırım olup olmadığına dair karar vermesinin yıllar alabileceğini belirtmektedir.
Örneğin, Ruanda’daki soykırımla ilgili BM tarafından kurulan mahkemenin sonuca ulaşması neredeyse on yıl sürmüştür.
ICJ, 1995 yılında Srebrenitsa katliamını ancak 2007’de soykırım olarak kabul etmiştir.
York Üniversitesi’nde kriminolog olan Rachel Burns, çok az faillerin işledikleri suçlar nedeniyle ceza aldığını ifade etmektedir:
“Ruanda, eski Yugoslavya ve Kamboçya’daki faillerin sayısı bilinmemektedir; mahkum edilenlerin sayısı ise birkaç kişiden ibarettir.”
Uzmanlar, bir olayın yasal olarak soykırım olarak tanımlanması durumunda, sözleşmeyi imzalayan ülkelerin diplomasi, yaptırımlar ve askeri müdahale gibi yollarla bu durumu önlemek veya durdurmakla yükümlü olduğunu belirtmektedir.
Gizliliği kaldırılan
