“Tamamen saçmalık.” Analitik kimyager Perdita Barran, bir meslektaşı ona Parkinson hastalığını koklayabildiğini iddia eden İskoç bir kadından bahsettiğinde böyle düşünmüştü.
Barran, o an aklından geçenleri hatırlıyor: “Muhtemelen yaşlı insanların kokusunu alıyor; Parkinson belirtilerini fark edip ikisini ilişkilendiriyor.”
Kadın, 74 yaşında emekli bir hemşire olan Joy Milne’di. 2012 yılında Edinburgh Üniversitesi’nde düzenlenen bir etkinlikte, Barran’ın meslektaşı sinir bilimci Tilo Kunath’a bu yeteneğinden bahsetmişti.
Milne, bu yeteneğini ilk kez kocası Les’in yıllar önce miskimsi bir koku yaymaya başladığını fark ettiğinde keşfetmişti.
Les’e, titreme ve diğer motor semptomlarla kendini gösteren ilerleyici bir nörodejeneratif hastalık olan Parkinson teşhisi konuldu. Ancak Milne, memleketi Perth’te Parkinson hastalarının katıldığı bir toplantıya gittiğinde bağlantıyı kurdu: Tüm hastaların aynı miskimsi kokusu vardı.
O dönemde Edinburgh Üniversitesi’nde çalışan ve şimdi Manchester Üniversitesi’nde görev yapan Barran, “Biz de bunun doğru olup olmadığını test etmeye karar verdik” diyor.
Kunath, Barran ve ekipleri Milne’ye 12 tişört koklattı. Bunların altısı Parkinson hastaları tarafından giyilmişti, diğer altısı ise sağlıklı kişilerindi.
Milne, tüm Parkinson hastalarını doğru bir şekilde ayırt etti. Dahası, bir kişiyi daha Parkinson hastası olarak işaretledi ve bu kişiye bir yılı geçmeden gerçekten teşhis kondu.
Barran, bu durumu “inanılmazdı” şeklinde tanımlıyor:
“Hastalığı, tıpkı kocasında olduğu gibi önceden teşhis etti.”
2015’te Milne’in olağanüstü yeteneği dünya çapında manşetlere taşındı.
Aslında Milne’in hikâyesi sanıldığı kadar uç bir durum değil. İnsan bedenleri çok çeşitli kokular yayıyor ve yeni bir koku, bedende bir şeylerin değiştiğini veya ters gittiğini gösterebiliyor.
Bilim insanları, Parkinson’dan beyin hasarına, kanserden daha birçok hastalığa kadar tanıyı hızlandırabilecek kokuya dayalı biyo-göstergeleri tespit etmenin yollarını araştırıyor.
Cevap, burnumuzun dibinde gizleniyor olabilir.
RealNose.ai’nin kurucularından fizikçi Andreas Mershin, “İnsanlar ölüyor ve biz prostat kanseri teşhisi koymak için insanların popolarına iğne batırıyoruz. Bu benim canımı sıkıyor. Oysa işaret zaten dışarıda ve köpekler tarafından algılanabilir durumda” diyor.
Şirket, hastalıkları kokuyla teşhis edebilecek yapay bir burun geliştiriyor.
Yalnızca az sayıda insan, hastalıkların erken evresinde ortaya çıkan bu kimyasal kokuları ayırt edebilecek kadar güçlü bir koku alma duyusuna sahip. Bu nedenle böyle bir teknolojiye ihtiyaç vardır.
Joy Milne, işte o az sayıdaki insandan biri oldu. Onda kalıtsal hiperosmi vardı; yani ortalama bir insandan çok daha hassas bir koku alma duyusuna sahipti.
Tabiri caizse “süper burunlu” biriydi.
Bazı hastalıklar öylesine güçlü ve kendine özgü kokular yayar ki çoğu insan onları fark edebilir. Örneğin, hipoglisemi yaşayan diyabetli kişilerin nefesi ya da cildi, kan dolaşımında biriken ve meyvemsi kokusu olan ketonlar nedeniyle “çürük elma” gibi kokabilir.
Karaciğer hastalıkları olan kişiler nefeslerinden ya da idrarlarından küflü veya kükürtlü bir koku yayabilir. Eğer nefesiniz amonyak ya da “balık” ve “idrar” benzeri kokuyorsa bu böbrek hastalığına işaret edebilir.
Bazı bulaşıcı hastalıkların da kendine özgü kokuları vardır. Tatlı kokulu dışkı, kolera veya sık görülen bir ishal nedeni olan Clostridioides difficile bakterisi enfeksiyonunun işareti olabilir.
Ancak bir çalışmada, hastaların dışkısını koklayan bir grup hemşirenin teşhiste başarılı olamadığı görüldü.
Tüberküloz, kişinin nefesini bayat bira gibi kötü kokutabilirken, cildi ise ıslak kahverengi mukavva ve salamura kokusuna benzer bir koku yayabilir.
Daha başka hastalıkları tespit etmek için özel bir burun gerekir.
Köpeklerin koku alma duyusunun insanlarınkinden 100 bin kat daha güçlü olduğu söyleniyor.
Araştırmacılar, köpekleri akciğer, meme, yumurtalık, mesane ve prostat kanserini kokuyla ayırt etmeleri için eğitti.
Örneğin, prostat kanseri üzerine yapılan bir çalışmada köpekler, idrar örneklerinde hastalığı yüzde 99 başarıyla tespit etti.
Köpekler ayrıca Parkinson, diyabet, epilepsi nöbeti ve sıtmayı da kokuyla ayırt edebiliyor.
Ancak her köpek bu iş için uygun değil ve eğitilmesi uzun zaman alıyor. Bu nedenle bazı bilim insanları, köpeklerin olağanüstü koku alma yetisini laboratuvarda kopyalayabileceğimizi düşünüyor.
Böylece basit bir pamuklu çubukla alınan örnek, test için gönderilebilecek.
Örneğin, Barran, Parkinson hastalarının derisinde üretilen sebumu (yağlı madde) gaz kromatografisi-kütle spektrometrisi yöntemiyle analiz ediyor.
Gıda, içecek ve parfüm endüstrisinin zaten sıkça kullandığı bu yöntem, bileşikleri ayırıp tartarak hangi moleküllerin bulunduğunu tespit ediyor.
Barran, insanın cildinde yaygın olarak bulunan 25 bin bileşiğin yaklaşık 3 bini Parkinson hastalarında farklı düzenlendiğini söylüyor.
“Biz şimdi bunu 30’a kadar daralttık ve bu 30 molekül, Parkinson hastası olan herkeste tutarlı şekilde farklı” diyor.
Bunların çoğu yağ ve uzun zincirli yağ asitleri. Örneğin, ilk çalışmalardan biri, hastalığa bağlı kokuyla ilişkilendirilen üç yağ benzeri moleküle odaklanmıştı: Hipurik asit, eikosan ve oktadekanal.
Bu, Parkinson’un anormal lipid metabolizmasıyla ilişkili olduğu bilindiği için anlamlıdır.
Barran, “Bulduğumuz şey şu: Parkinson hastalarında hücrelerin uzun zincirli yağ asitlerini mitokondriye taşıma yeteneği bozulmuş durumda” diyor ve ekliyor:
“Dolayısıyla bu yağların daha fazlası vücutta dolaşıyor ve bir kısmı da deriden atılıyor. İşte biz bunu ölçüyoruz.”
Ekip şimdi, Parkinson’u erken evrede tespit edebilecek basit bir deri sürüntü testi geliştirmekte. Şu anda, genelde titreme benzeri belirtiler gösteren hastalar nöroloğa yönlendiriliyor ve tanı yıllar alabiliyor.
Barran, “Biz çok hızlı, invazif olmayan bir test istiyoruz. Böylece hastalar doğru bir şekilde yönlendirilip nörolog ‘evet’ ya da ‘hayır’ diyebilecek” şeklinde ifade ediyor.
İnvazif olmayan testler, hastalardan yalnızca kan gibi basit bir örnek alarak, vücuda herhangi bir cihaz sokulmadan yapılan işleme denir.
Peki, hastalıklar neden vücut kokumuzu değiştiriyor?
Bunun nedeni, uçucu organik bileşikler (VOC) olarak adlandırılan moleküllerdir. Vücut, hayatta kalmak için sürekli yiyecek ve içecekleri enerjiye çevirmek zorundadır.
Bu işlem, hücrelerimizdeki
