Bir üçgenin içinde yer alan bir göz… Bu sembol, zaman zaman “her şeyi gören göz” olarak, bazen de “Tanrı’nın gözü” şeklinde anılıyor.
Bazı kişiler, bu sembolün gizli bir elit grup olan Illuminati ile ilişkili olduğunu öne sürüyor. Bu grup, Masonluk ve küresel meseleleri kontrol etmeye çalışan bir yapı olarak değerlendiriliyor.
Komplo teorileri, gizemli semboller etrafında şekilleniyor. “Her şeyi gören göz”, komplo teorisyenleri için adeta bir çekim merkezi haline geliyor, çünkü bu sembol açıkça saklı bir anlam taşıyor.
Dünya genelinde birçok kilise ve Masonluk binasında yer alan bu sembol, ABD’deki bir dolarlık banknotun arka yüzünde ve ülkenin resmi mühründe de yer almakta.
Aslında, bu sembolün ABD’nin devlet sembolü olarak seçilmesi ilginç bir tercih. Bedensiz bir göz, izleyicilere meraklı ve otoriter bir Büyük Birader hissi veriyor.
Altındaki piramitle birleştiğinde, eski ve ezoterik bir kültü çağrıştırıyor; sadece onu anlayabilenlere açık bir anlam taşıyor.
Peki, bu sembolün kökenleri nerede yatıyor ve neden bu kadar büyüleyici? “Her şeyi gören göz” başlangıçta bir Hıristiyan sembolü olarak ortaya çıkmıştı.
Rönesans döneminin dini sanatında, Tanrı’yı temsil eden eserlerde en eski örneklerine rastlanıyor. Örneğin, Pontormo’nun 1525 tarihli “Emmaus’ta Akşam Yemeği” tablosunda bu sembol yer almakta. Ancak bu sembol muhtemelen 1600’lü yıllarda tabloya eklenmiş.
Simgenin önemli bir diğer kaynağı, 1593’te yayımlanan Iconologia adlı bir amblem kitabıdır. Bu kitabın sonraki baskılarında, sembol Tanrı’nın iyiliğinin bir işareti olarak tanımlanmıştır.
Hıristiyanlık sembolleri
Bu sembolü ilk icat eden kişinin kim olduğu bilinmiyor, ancak bu kişinin daha önce var olan birçok dini motiften faydalandığı anlaşılıyor.
Üçgen formu, Hıristiyanlıkta Baba, Oğul ve Kutsal Ruh’un sembolüdür. Önceki yüzyıllarda Tanrı’nın üçgen bir hale ile tasvir edildiğine dair örnekler de bulunmaktadır.
Sembolden yayılan ışınlar ise, Hıristiyan ikonografisinde Tanrı’nın parlaklığının bir göstergesi olarak kullanılıyordu.
Ancak bu bedensiz gözün kökenleri ne? Hıristiyanlar, Tanrı’yı birçok farklı şekilde tasvir etmişti; örneğin bir buluttan çıkan tek bir el gibi, ancak bu şekilde değil.
Tek başına bir gözün tasvir edilmesi, otoriteye işaret ederek izleyiciye bilinçli bir gözetleme hissi vermekte ve kendine özgü bir psikolojik etki yaratmaktadır.
Bu durum, doğada da gözlemlenebilir; bazı hayvanlar, avcıları korkutmak için derilerinde göz benzeri şekiller geliştirmiştir.
Sanat dünyasında sürrealist fotoğrafçı Man Ray, bu gözün tuhaflığını “hem gören hem görünen” yapısından kaynaklandığını belirtmiştir.
Sümerlerden Mısırlılara
Ancak gözün sembol olarak daha derin tarihine de dikkat çekmek gerek; bu, bizi bilinen en eski dinlere götürmektedir.
Milattan önce üçüncü bin yılda, Sümerler bazı heykellerin gözlerini anormal şekilde büyüterek kutsallığını ifade ediyorlardı ve sanatçıların gözleri “açarak” heykellere hayat verdiği törenler düzenleniyordu.
Tek başına duran göz motifinin yaratıcıları ise antik Mısırlılar olarak kabul edilmektedir. Örneğin, tabut üzerine boyanan bir çift gözün, ölülerin öbür dünyada görebilmesini sağladığına inanılıyordu.
Bu motif insan ve şahin gözünün birleşimiydi ve kuşun koyu renkli kaş ve yanak izlerini içeriyordu.
Antik Mısır mitolojisinde, Tanrı-kral Horus amcası Set ile savaşa girmiş ve gözleri oyulmuştu; Thoth’un yardımıyla gözleri iyileşmişti.
Bu sebeple Horus’un Gözü, genellikle bir tılsım olarak, cebinde taşınabilecek kadar küçük heykelcikler şeklinde kullanılıyordu.
Bu ve diğer Mısır hiyerogliflerinde yer alan tek başına göz sembolleri, Rönesans döneminde Avrupa ikonografisini etkilemiştir. O dönemde akademisyenler ve sanatçılar, Mısır yazısı hiyerogliflerine büyük bir ilgi duymaktaydılar.
Ancak sorun, bu yazının tam olarak anlaşılmaması ve çevirideki yanlışlarla dolu olmasıydı. En ünlü örneklerden biri, 1499 tarihli “Poliphilo’nun Rüyası” adlı romanda Mısır’daki tek göz sembolünün “Tanrı” olarak çevrilmesidir.
Çeviride kaybolan anlam
Günümüzde hiyerogliflerin çoğunlukla fonetik işaretlerden oluştuğunu biliyoruz. Ancak 1400’lü ve 1500’lü yıllarda bu işaretlerin daha mistik bir anlam taşıdığı düşünülüyordu.
Hiyeroglif yazısındaki sembollerin – hayvanlar, kuşlar ve soyut şekiller – kasıtlı olarak gizemli olduğu, dilbilimsel bir sistemin parçası olmaktan ziyade, izleyicinin ilhamıyla anlam kazandığı varsayılıyordu.
Bunların, birden fazla anlamı olan açık bulmacalar olduğuna inanılıyordu. Bu yanlış yorumlar, Avrupa sanatında büyük etki yarattı.
Andrea Alciati’nin 1531 tarihli Emblemata ve daha sonra Cesare Ripa’nın Iconologia gibi sembol sözlükleri, gizemli ve karmaşık görsel sembollere vurgu yapmaktaydı.
“Her şeyi gören göz” motifi, adeta kasıtlı olarak ezoterik bir hale getirilmişti. Bu sembol, yeniden yorumlanmak, hatta yanlış yorumlanmak üzere tasarlandığı izlenimini veriyordu.
Bu fenomen, 18. yüzyılın sonlarında daha da belirgin hale geldi. Bu dönemden üç önemli örnek, “Her şeyi gören göz”ün sembolizmindeki çeşitliliği göstermektedir.
Fransız Devrimi, hapishane, mühür
Fransız Devrimi sonrasında Jean-Jacques-François Le Barbier‘in 1789 tarihli İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirgesi, metinle birlikte bu göz sembolünü de içermekteydi.
“Her şeyi gören göz”, bu yeni ve eşitlikçi ulusun gözetleyici aklının bir aracı haline gelmişti.
1794’te İngiltere’de Jeremy Bentham, mimar Willey Reveley’den, her hücrenin sürekli gözetim altında tutulması için devrim niteliğindeki yeni hapishanesi “Panopticon” için bir logo tasarlamasını istedi. Ortaya çıkan tasarımda, adaletin keskin bakışını temsil eden “Her şeyi gören göz” ön plandaydı. Çevresinde “Merhamet”, “Adalet” ve “İhtiyat” kelimeleri yer alıyordu.
Bundan birkaç yıl önce, 1782 yılında, ABD’nin mühürü tanıtılmıştı. Ülkenin kurucularından Thomas Jefferson, Benjamin Franklin ve John Adams, tasarım için fikirler önermişlerdi.
Ancak mühürdeki piramit ve göz gibi çeşitli semboller, dönemin geçici hükümetinin yetkililerinden Charles Thomson ile genç avukat ve sanatçı William Barton tarafından bulunmuştu. Tamamlanmamış piramit, “güç ve sürekliliği” simgelemek için tasarlan
