Suriye‘deki iç savaşın sona ermesinin üzerinden bir yıl geçmeden, ülke yeniden şiddet sarmalına sürüklenme tehlikesiyle karşı karşıya.
Son günlerde Halep vilayetinde Suriye ordusu ile Suriye Demokratik Güçleri’nin (SDG) zaman zaman çatışmalara girdiğine dair haberler gündeme gelmekte.
Şam yönetiminin Kürtlerin kontrolündeki kuzeydoğu bölgesine yönelik askeri operasyon hazırlıklarının bulunduğu iddiaları da sıklıkla dile getiriliyor.
Bu karmaşanın temelinde, ülkenin merkeziyetçi bir yönetimle idare edilip edilmeyeceği meselesi yatıyor.
Beşar Esad’ı deviren güçlerin liderliğini üstlenerek geçici yönetimin başına geçen Ahmed Şara, SDG ile 10 Mart’ta varılan anlaşmanın çatışmasız bir şekilde uygulanmasını umduğunu ifade etti.
Ancak, SDG’yi teorik olarak anlaşmayı desteklemekle, pratikte ise maddelerini yerine getirmemekle suçladı.
10 Mart 2025’te Şara, iç savaş sırasında Suriye’nin kuzeydoğusunda fiili bir özerk yönetim kuran Kürtlerle bir mutabakat imzalamıştı.
Bu mutabakat, SDG’nin Suriye ordusuna entegre edilmesini ve Kürt unsurların kontrolündeki bölgelerin Şam yönetimine devredilmesini öngörüyordu.
Petrol ve gaz sahaları gibi ekonomik açıdan kritik alanların da devri bu anlaşmada yer alıyordu.
Bu anlaşma, Suriye’deki tüm etnik ve dini azınlıkların haklarını güvence altına almayı ve Kürtlere vatandaşlık verilmesini sağlamayı hedefliyordu.
Ancak bugüne kadar bu hedefler hayata geçirilmedi.
Bu süreçte Şam yönetimi ile Dürzi ve Alevi gibi diğer azınlıklar arasında tansiyon artarken, İsrail’in ülkeye askeri müdahaleleri de devam etti.
ABD, Suriye’nin toprak bütünlüğünün korunmasından yana olduğunu vurguladı.
Ankara ise, Şam yönetimine güçlü bir destek sağladığını belirtti.
Şam yönetimi ile Kürtler arasındaki sorunun kökeni ne?
‘Farklı güç odakları’
SDG, Suriye’nin kuzeydoğusunun büyük bir bölümünü kontrol etmekte ve 2018 yılında burada fiili bir özerk bölge ilan etmiştir.
Bu yönetim, hiçbir ülke tarafından resmen tanınmamakla birlikte, iç savaş sırasında özellikle Irak Şam İslam Devleti’ne (IŞİD) karşı mücadelede ABD’nin desteğini almıştı.
SDG’nin temelini Halk Koruma Birlikleri (YPG) oluşturmaktadır.
Türkiye, YPG’yi “PKK’nın uzantısı ve terör örgütü” olarak nitelendiriyor.
BBC Türkçe‘ye konuşan RUSI düşünce kuruluşundan Prof. Dr. Serhat Erkmen, ademi merkeziyetçiliğe ilişkin tartışmaların iç savaş sırasında “farklı güç odaklarının” ortaya çıkmasından kaynaklandığını belirtiyor.
Eski rejimin kontrol alanının belli yerlerle sınırlı olduğunu, bu mirasın üzerine Şara’nın yeni yönetimi kurmaya çalıştığını ifade ediyor.
İç savaş öncesi Türkiye’nin son Şam büyükelçisi Ömer Önhon, dış aktörlerin Suriye’deki yönetim krizinin aşılmasını zorlaştırdığını vurguluyor:
Ülke dışı faktörler arasında Türkiye, İsrail, ABD ve çeşitli Arap ülkeleri yer almakta. Ayrıca, şu anda başka sorunlarla meşgul olsalar da İran ve Rusya da sürecin içinde bulunuyor.
Bu ülkelerin çoğu zaman birbiriyle çatışan öncelikleri ve gündemlerinin, Suriye’de bir çözüm bulunmasını zorlaştırdığını belirtiyor.
İngiltere merkezli risk danışmanlığı şirketi Sibylline’ın Ortadoğu ve Afrika Analisti Megan Sutcliffe, Şam yönetimi ile SDG arasındaki ilişkide Türkiye’deki Kürt sorununun etkili olduğunu ifade ediyor:
Türkiye, uzun bir süredir bir Kürt devletinin kurulmasına karşı çıkıyor ve Suriye’de federalist veya özerk bir Kürt bölgesinin oluşmasının, Türkiye’deki ayrılıkçı şiddetin artmasına yol açacağından endişe taşıyor.
BBC Türkçe‘ye yanıt veren Sutcliffe, bu bağlamda Şam hükümeti ile Ankara arasında imzalanan askeri destek anlaşmasına da dikkat çekiyor.
Uluslararası haber ajanslarına göre, 13 Ağustos’ta imzalanan anlaşmayla Türkiye, Şam yönetimine silah sistemleri, askeri ekipman ve lojistik destek sağlayacak.
Ankara’dan anlaşmanın detaylarıyla ilgili resmi bir açıklama yapılmadı.
Ademi merkeziyetçilik talebi
Şam yönetimi, bir süredir SDG’ye 10 Mart anlaşmasını uygulama çağrısında bulunuyordu.
Ancak, bunun yerine ülkenin kuzeydoğusundaki Haseke’de SDG’nin düzenlediği ve Dürzi ile Alevi liderlerinin katıldığı bir toplantıda ademi merkeziyetçilik talebi yükseldi.
SDG’ye yakınlığıyla bilinen Hawar Haber Ajansı’nın (ANHA) haberine göre, 8 Ağustos’taki toplantıda fiili Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi’nin Dış İlişkiler Komitesi Eşbaşkanı İlham Ahmed, konferansın amacını açıklarken Suriye tahayyülünü de ortaya koydu.
Konferansın amacını, “gerçek ortaklık, karşılıklı tanıma, adil temsil, samimi vatandaşlık, demokratik çoğulculuk ve ademi merkeziyetçilik” temelinde yeni bir Suriye geleceğinin şekillenmesine katkıda bulunmak olarak tanımladı.
ANHA’nın haberine göre, konferans bildirgesinde, “Ademi merkeziyetçi yönetimi garanti altına alan demokratik bir anayasanın kabul edilmesi” çağrısı yapıldı.
Prof. Dr. Erkmen, bu açıklamaların 10 Mart anlaşmasıyla çelişip çelişmediği sorusuna şu şekilde cevap veriyor:
Kürtler, hiçbir zaman 10 Mart anlaşmasının ademi merkeziyetçiliğe aykırı olduğunu iddia etmediler. Hatta İlham Ahmed, sık sık ’10 Mart anlaşması sadece Suriye yönetimine entegrasyonu öngören bir şey değildir; Kürtlere de haklar tanır ve ademi merkeziyetçilikle paralel devam etmelidir’ demiştir.
Megan Sutcliffe, anlaşmada SDG’nin topraklarını merkezi yönetimle birleştirmeyi kabul ettiğini, ancak bunun onların bakış açısına göre Şam’ın yönetiminin merkezileşmesi anlamına gelmediğini ifade ediyor:
Bu anlaşmazlıkların, söz konusu topraklarda uygulanacak yönetim yapıları ve bunların tam olarak nasıl yapılandırılacağı konusundan kaynaklandığını düşünüyorum.
‘Şam oldu bittiye razı değil’
BBC Türkçe‘ye konuşan eski Büyükelçi Ömer Önhon, SDG’nin amaçları arasında “kendi kontrol ettiği topraklarda otonom bir yönetime sahip olmayı, silahlı gücünü korumayı, petrol sahalarının işletilmesi ve gelirinden önemli oranda pay almayı” saymaktadır.
Önhon’a göre, Şam yönetimi de dahil Suriye’nin çoğunluğu bu şekilde bir “oldu bittiyi” kabul etmeye istekli değil.
Ayrıca, azınlıkların da Şara yönetimine güvenmediğini dile getiriyor.
Şara yönetimi, azınlıkların dışlanmayacağına dair vaatlerde bulunsa da, atılan adımların ve uygulamaların bu vaatleri tam anlamıyla karşılamadığını belirtiyor.
Erkmen, toplantıda dikkat çeken bir diğer noktayı, Kürtler ve Dürzilerin yanı sıra Alevilerin de “Esad’ın devrilmesinden bu yana ilk kez ademi merkeziyetçiliğe yakın bir taleple” ortaya çıkması olarak değerlendiriyor.
