Rus İmparatorluğu kökenli İngiliz biyokimyacı Chaim Weizmann (1874-1952), uluslararası alanda tanınmış bir bilim insanıydı.
1910’lu yıllarda asetonun büyük ölçekli üretimi üzerine yaptığı keşifler, stratejik askeri uygulamalarda önemli bir rol oynadı.
Bu kimyasal madde, Birinci Dünya Savaşı sırasında Birleşik Krallık tarafından yaygın bir şekilde kullanılan kordit adlı patlayıcının üretiminde yer aldı.
Weizmann’ın siyasi kariyeri ise daha da ilginçti.
Filistin’de bir Yahudi devletinin kurulmasını savunan ve 19. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan Siyonizm hareketinin öncülerinden biriydi.
1947 yılında, Holokost’un ardından Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, o dönemde İngiliz yönetimi altında olan Filistin’in, bir Yahudi ve bir Arap devleti olarak ikiye bölünmesini onayladı.
Filistin devleti, 140’tan fazla ülke tarafından tanınmasına rağmen hala kurulmamıştır.
İsrail, 1948’de bağımsızlığını ilan etti ve Weizmann, 1949’da Siyonizme olan bağlılığı nedeniyle bu yeni devletin cumhurbaşkanı olarak seçildi.
Ancak bu görev, yürütme organından ziyade sembolik bir niteliğe sahipti, zira İsrail bir parlamenter cumhuriyetti ve başbakan hükümetin başıydı.
Weizmann, 1952 yılında 77 yaşında hayatını kaybetti.
İsrail, yeni bir cumhurbaşkanına ihtiyaç duyuyordu.
Dışişleri Bakanlığı, bu görevi üstlenecek ve yeni ülkeye göçü teşvik edecek önemli Yahudi isimlerini önerdi.
Başbakan David Ben-Gurion hükümeti, bir bilim insanını yeniden göreve davet etmeye karar verdi.
Ben-Gurion, hemen dönemin en tanınmış bilim insanı üzerine yoğunlaştı.
İsrail‘in ABD Büyükelçisi Abba Eban, Albert Einstein ile iletişime geçti.
Alman fizikçi, Adolf Hitler’in iktidara gelmesiyle birlikte 1933 yılından beri Amerika Birleşik Devletleri’nde yaşıyordu.
Eban, Ben-Gurion adına Einstein’a bir mektup gönderdi.
“İsrail fiziksel olarak küçük bir devlet. Ancak büyüyebilir çünkü Yahudi halkının hem kadim hem de modern, en yüksek manevi ve entelektüel geleneklerinin en iyi örneğini sunuyor,” dedi.
Ayrıca, Einstein’ın bilimsel kariyerinden vazgeçmek zorunda kalmayacağını da vurguladı.
Ancak Einstein’ın, New Jersey’deki Princeton İleri Araştırmalar Enstitüsü’nden İsrail‘e taşınması gerekecekti.
O dönemde 73 yaşında olan Einstein, daveti nazikçe reddetti ve yeni bir maceraya atılma isteği taşımadığını belirtti.
Kudüs İbrani Üniversitesi’nde Einstein Arşivleri Müdürü Ze’ev Rosenkranz, Einstein’ın pozisyon için gerekli becerilere sahip olmadığını savunduğu görüşünü paylaşıyor.
“İsrail devletinin teklifinden derinden etkilendim, ancak bunu kabul edemediğim için hem üzüldüm hem de utandım,” diye yanıtladı Einstein.
“Hayatım boyunca objektif meselelerle uğraştım, bu yüzden insanlarla doğru düzgün iletişim kurmak ve resmi görevleri yerine getirmek için doğal yeteneğim ve deneyimim yok.”
“Bu nedenlerle, bu yüksek makamın sorumluluklarını yerine getirmeye uygun değilim.”
“Dünya milletleri arasındaki tehlikeli durumun tamamen farkında olduğumdan, Yahudi halkıyla olan ilişkim en güçlü insani bağım haline geldiği için bu durum beni daha da üzmektedir.”
Bilim insanı hakkında birçok kitabın yazarı Alice Calaprice, Ben-Gurion’un bu ret cevabından dolayı rahatladığını belirtiyor.
Einstein Ansiklopedisi kitabında, “Einstein’ın vicdanına aykırı olabilecek politikalar konusundaki açık sözlülüğünden korkuyordu,” ifadesi yer alıyor.
Einstein ve İsrail
Einstein’ın bu pozisyonu kabul etmemesi, İsrail‘in siyasi yönelimlerine kayıtsız kaldığı anlamına gelmiyordu.
Rio de Janeiro Federal Üniversitesi’nde Siyonizm ve İsrail-Filistin çatışması üzerine uzman tarihçi Prof. Michel Gherman, “Einstein, Siyonist hareketin bir üyesiydi,” diyor.
“1921’den itibaren, Filistin’de Araplar ve Yahudiler için ulusal haklara sahip iki uluslu bir devlet kurulmasını savunan Siyonizmin sol kanadını temsil eden Weizmann ile yakın bir ilişki sürdürdü,” diye açıklıyor.
Einstein’ın yazışmaları, bu durumu daha iyi anlamamıza yardımcı oluyor.
1947 yılında, Hindistan’ın bağımsızlığını kazanmasının ardından, bilim insanı ülkenin yeni başbakanı Cevahirlal Nehru’ya bir mektup yazdı.
Hindistan’ın başarısını tebrik eden Einstein, “Siyonist davayı benimsedim çünkü bu sayede bariz bir hatayı düzeltmenin bir yolunu gördüm,” dedi.
Bir yıl sonra, İsrail’in kuruluşuyla birlikte Einstein, uzun süredir devam eden Siyonist mücadelenin sonucunu görmekten tatmin olmuş hissedebilirdi.
Ancak İsrail halkının daha radikal bir kesiminin eylemlerini kınadı.
1948’in sonlarında, diğer Yahudi aydınlarla birlikte New York Times gazetesine, siyasetçi Menachem Begin’in ülkeye yaptığı ziyareti eleştiren bir açık mektup yazdılar.
Begin, İsrail öncesi dönemde Filistinlilere ve İngilizlere yönelik ölümcül saldırılarıyla bilinen Siyonist paramiliter örgüt Irgun’un lideriydi.
O yıl Irgun, Kudüs yakınlarındaki Deyr Yasin köyünde bir katliam gerçekleştirerek 100’den fazla Filistinli sivili (erkek, kadın ve çocuk) öldürdü.
Kısa bir süre sonra bu örgüt, Herut (“Özgürlük”) adlı yeni bir partinin kurulmasına yol açtı.
New York Times’a yazılan mektupta, “Bu partinin lideri Menachem Begin’in Amerika Birleşik Devletleri’ne yaptığı ziyaret, İsrail’de yapılacak seçimlerde Amerikan desteği alacağı izlenimini vermek için açıkça tasarlanmıştı,” ifadeleri yer aldı.
İmzacılar, ilk paragrafta Herut hakkındaki görüşlerini net bir şekilde ortaya koydular:
“Örgütlenmesi, yöntemi, siyasi felsefesi Nazi ve Faşist partilerle yakından ilişkili.”
Bağlamından koparıldığında, bu argümanlar Einstein’ın İsrail karşıtı olduğu izlenimini verebilir.
İngiliz tarihçi Richard Crockatt, Einstein ve Yirminci Yüzyıl Siyaseti adlı kitabında, “Einstein, onu kendi davaları için kullananların amacına uygun olarak, hem Siyonizm’in hem de İsrail Devleti’nin bir eleştirmeni ve savunucusu olarak tasvir edilmiştir,” diye özetliyor.
Crockatt’a göre, Einstein’ın İsrail devletinin nasıl olması gerektiğine dair vizyonu, bağlı olduğu daha geniş değerler çerçevesiyle şekilleniyordu.
“Her şeyden önce, milliyetçiliğe duyduğu nefret ve enternasyonalizme olan bağlılığı, Siyonizme ve İsrail‘e dair duruşuna hep bir sınır teşkil etmişti,” diye açıklıyor.
‘Bugün hain ilan edilebilirlerdi’
Tarihçi Michel Gherman, İsrail‘de cumhurbaşkan
