Suriye‘de Aralık ayından bu yana Ahmed Şara liderliğindeki yönetim, ülkedeki para biriminde bir bütünlük sağlama çabalarını sürdürüyor.
Ancak, Türkiye destekli muhaliflerin kontrolündeki bölgelerde Türk Lirası (TL) kullanımı halen yaygın bir şekilde devam ediyor.
Suriye‘de iç savaş süresince Türkiye destekli muhalif grupların elinde bulunan Afrin, Cerablus ve El Bab gibi bölgelerde TL kullanımı başlamıştı.
Bugün Suriye‘nin geçici devlet başkanı olan Ahmed Şara’nın liderliğindeki Heyet Tahrir eş-Şam (HTŞ) örgütü, İdlib’i kontrol ediyor ve bu bölgede TL kullanımı zorunlu hale gelmiş durumda.
Tüm bu bölgeler, Suriye‘nin kuzeybatısında Türkiye sınırında yer alıyor. Türkiye ile bu bölgeler arasındaki yoğun ticaretin yanı sıra, iç savaş süresince eğitim, sağlık, elektrik ve temizlik gibi temel hizmetler de büyük ölçüde Türkiye tarafından sağlanmaktaydı.
BBC Türkçe‘ye bilgi veren Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD) Araştırma Direktörü Yardımcısı, Doç. Dr. Cevat Giray Aksoy, bu bölgelerde TL kullanımının “genel fiyat istikrarını ve kamu hizmetlerinin sürekliliğini sağlamak açısından kritik bir rol oynadığını” ifade ediyor:
“Maaşların Türkiye tarafından düzenli olarak TL ile ödenmesi, eğitim, sağlık ve altyapı hizmetlerinin aksamadan yürütülmesini sağladı ve bu da politik olarak kırılgan olan bölgelerde tansiyonu düşürdü.”
Aksoy, bu durumun Türkiye’ye etkisinin “yumuşak gücüne” katkı sağladığını belirtiyor:
“Türkiye açısından, bu durum, ekonomik bağımlılık üzerinden kurulan ‘yumuşak güç’ stratejisinin bir parçası olarak, diplomatik etkinin artmasına katkıda bulundu. Her ne kadar kamu maliyesi açısından ek bir yük getirse de, bu stratejik etkinin artması siyasi hedefler açısından önemliydi.”
Suriye‘de 8 Aralık 2024’te dönemin Devlet Başkanı Beşar Esad’ın Rusya’ya kaçmasının ardından, Ahmed Şara ülke genelinde para birliği sağlayacağını ve tüm bölgelerde yalnızca Suriye Lirası’nın kullanılacağını duyurdu.
‘TL’den Suriye Lirası’na geçmek bizi çok zorlar’
İdlib’deki yerel yönetimde görevli Ahmed (Şam’daki yönetime bağlı olduğu için takma isim kullanmamızı istemektedir), alınan kararların uygulandığına dair bir değişiklik olmadığını ifade ediyor:
“İdlib’deki hükümete bağlı çalışanlar hâlâ burada kurulan PTT ofisleri aracılığıyla Türk Lirası ile maaş alıyor. Uzun zamandır herkesin Suriye Lirası ile maaş alması için çalışmalar yapılıyor; fakat henüz herhangi bir değişiklik yok.”
“Bu değişim bizim için birçok karmaşaya yol açar çünkü burada hâlâ Türk Lirası geçerli. Alışverişlerimizi ve ödemelerimizi hep TL ile yapıyoruz.”
Ahmed Şara göreve geldikten sonra, üç ay içinde Türkiye ile sınır kapılarından gelen mallara gümrük vergisi uygulamaya başladı.
Ülkenin ekonomisini düzeltmek ve iç savaş boyunca farklı gruplar tarafından kontrol edilen sınır kapılarında bütünlük sağlamak amacıyla, tüm ürünlere her sınırda aynı oranlarda gümrük vergisi uygulanmaya başlandı.
Bu adım, İdlib’de ciddi fiyat artışlarına neden oldu. İç savaş süresince Türkiye’den vergisiz gelen ürünler, Suriye’nin diğer bölgelerine kıyasla daha ucuzdu.
Diğer bölgelerden elektronik eşya ve bazı lüks gıda malzemeleri almak için halk ve tüccarlar İdlib’e gidiyordu.
Yeni vergilerle birlikte fiyatlar artınca bu alışveriş imkânı da sona erdi.
“Burada enflasyon çok yükseldi. Bu şartlar altında TL’den Suriye Lirası’na geçiş yapmak oldukça zor olur” diyerek kaygılarını dile getiriyor Ahmed.
Birçok hizmet hâlâ Türkiye tarafından sağlanıyor
Halep kırsalı, İdlib ve Afrin gibi Türkiye ile sınırı olan bölgelerde, telefon şebekeleri ve elektrik gibi kritik hizmetler Türk kurumları tarafından sağlanıyor.
Ahmed bu durumu şöyle anlatıyor:
“Ben İdlib’in merkezinde yaşıyorum. Burada elektrik hizmeti yıllardır çok iyi bir şekilde işliyor. Suriye tarafından elektriği sağlanan bölgelerde, her gün 5-6 saat kesinti yaşandığını biliyorum; bu durum hâlâ devam ediyor. Biz bu konuda hiç sıkıntı yaşamadık. Elektrik kesintileri nadir yaşandı ve kısa sürdü.”
Bölgedeki sakinler arasında bu konudan endişe duyanlar olsa da, Şam yönetiminin tüm hizmetleri tek elde toplama ve tek para birimine dönme çabaları sürüyor.
BBC Türkçe‘ye bilgi veren TED Üniversitesi’nden, Suriye ekonomisi üzerine çalışan Doç. Dr. Bezen Coşkun, Şara’nın bu adımları merkezi hükümetin egemenliğini güçlendirmek için attığını söylüyor:
“Özellikle para birimi alanında tam egemenliğin sağlanması, ülkedeki farklı kesimlerde değişik para birimlerinin kullanılmasının önüne geçilmesi için kararlar alındığını görüyoruz.
“Ulusal para biriminin kullanılmasını zorunlu hale getirmek, Suriye’de para birimi egemenliğinin tam olarak sağlanması anlamına gelecektir.”
Türkiye de Suriye’deki merkezi hükümetin güçlenmesini destekliyor.
Birçok kamu çalışanı maaşlarını TL ile alıyor
Doç. Dr. Coşkun, Türkiye’nin 2016 yılından beri dış ticarette yerel para birimi kullanımını destekleme kararını ve Rusya’yla yapılan ithalat-ihracat işlemlerinde Türk Lirası ve Ruble kullanımını hatırlatıyor:
“Bu politika ile uluslararası sistemde Türk Lirasının gücünün artırılması hedefleniyordu. Bunun için atılan bir diğer adım da Suriye’de Türkiye destekli muhaliflerin kontrolündeki bölgelerde TL kullanılmasıydı. Bu durum, o dönemde hâlâ merkezi hükümetin başında olan Esad’ın otoritesinin tanınmadığı anlamına geliyordu.”
Türkiye, Suriye’deki rejim değişikliği sonrası Şam’daki diplomatik temsilciliğini yeniden açtı, birçok bakan ve Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) Başkanı İbrahim Kalın Şam’ı ziyaret etti.
Esad döneminde Türkiye destekli silahlı muhaliflerin varlığı sürerken Cerablus bölgesinde Türkiye destekli Suriye Geçici Hükümeti yönetimdeydi.
Bu hükümete bağlı yerel meclislerin üyeleri ile polis, asker güçleri ve çöp toplama, ulaşım gibi hizmetleri veren çalışanların maaşları Türkiye tarafından TL ile ödeniyordu.
Türkiye’den idari mülkiye amirleri burada görev yapıyordu.
BBC Türkçe‘nin yüksek düzeydeki bir diplomatik kaynaktan edindiği bilgiye göre, Türk yetkililerle yaptığı görüşmeler sırasında Şara, “Devlet içinde devlet olmaz” görüşünü dile
