ABD’nin Ankara Büyükelçisi ve Suriye Özel Temsilcisi Tom Barrack’ın yaptığı son açıklamalar, Biladü’ş- Şam terimini yeniden gündeme taşıdı.
Tom Barrack, Suriye’deki rejim değişikliğine atıfta bulunarak, Hizbullah’ın silahlarıyla ilgili sorunların hızlı bir şekilde çözülmemesi durumunda Lübnan‘ın “Biladü’ş- Şam‘a döneceği” uyarısında bulundu.
Hemen ardından Barrack, Suriye’nin yeni liderlerinin ” Lübnan ile birlikte yaşamak ve karşılıklı refahtan başka bir şey istemediğine” inandığını belirtse de, bu açıklamalar Biladü’ş- Şam terimi etrafında tartışmaların sürmesine engel olamadı.
Biladü’ş- Şam teriminin anlamı nedir? Bölgenin siyasi bölünmüşlüğünün tarihi nedir?
Biladü’ş- Şam, günümüzdeki Suriye, Lübnan, Ürdün ve tarihi Filistin’i kapsayan geniş bir coğrafyayı tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Bazen Türkiye’nin güneyi, Suudi Arabistan’ın kuzeyi ve Mısır’ın Sina Yarımadası da bu tanıma dahil edilmektedir.
Batı Asya’da yer alan bu bölge, tarih boyunca eski Mısır, Asur, Babil, Pers, Yunan ve Roma gibi birçok büyük imparatorluğun kontrolü altında kalmıştır.
Stratejik coğrafi konumu nedeniyle, bu topraklar rakip güçler ve imparatorluklar arasında büyük çatışmalara sahne olmuştur.
Milattan önce 15. yüzyılda Thutmose III döneminde eski Mısırlılar ile Kenan halkları arasındaki çatışmalar veya milattan sonra 7. yüzyılda Bizans (Doğu Roma) İmparatorluğu ile Sasani (Pers) İmparatorluğu arasındaki savaşlar, bu bölgedeki önemli çatışmalardan birkaçıdır.
MS 7. yüzyılda Arap Yarımadası’nda İslam’ın yayılması, bu coğrafyada İslami fetihlerin başlamasına neden olmuş ve Asya ile Afrika’nın geniş bölgelerinin yanı sıra Avrupa’nın bazı yerlerine kadar uzanmıştır.
İslam’ın ve Arap dilinin yayılmasıyla birlikte “Biladü’ş-Şam” terimi, Arap edebiyatında kök salmaya başlamıştır.
Bu bölgeye “Şam” adının verilmesine dair çeşitli açıklamalar bulunmaktadır.
Bazı kaynaklar bu ismin, bazı Sami dillerinde gökyüzüne atıfta bulunabilecek eski türevlere dayandığını öne sürmektedir.
Diğerleri ise bu ismi, Tevrat’ta adı geçen Nuh’un oğlu Sam figürüyle ilişkilendirmektedir.
Ayrıca, bu ismin bölgenin güneşin doğuş yönüne göre Mekke’nin solunda (kuzeyinde), Yemen’in ise sağında yer almasına atıfta bulunduğu da belirtilmektedir.
Biladü’ş- Şam, Batılı kaynaklarda, milattan önce beşinci yüzyılda yaşamış Yunan tarihçi Herodot’un Tarihler Kitabı gibi eserlerde “Levant” ve “Suriye” terimleriyle birlikte geçmektedir.
Emevi Halifeliği
Emevilerin Şam‘ı yaklaşık 90 yıl süren imparatorluklarının başkenti haline getirmeleriyle bölgenin önemi artmıştır.
Emevi devletinin çöküşü ve Abbasilerin yükselişiyle, İslam Halifeliği’nin merkezi Bağdat’a taşınmış ve Şam‘ın siyasi konumu azalmıştır.
Yüzyıllar süren Abbasi döneminde ise Halep, Levant’ta nüfuz için Şam ile rekabet eden önemli bir siyasi ve kültürel merkez olarak öne çıkmıştır.
İslam tarihi kitapları, Abbasiler döneminde Levant’ın tek valisinin otoritesi altında birleşik bir siyasi birim olarak yönetilmediğini, bunun yerine her biri kendi valisine sahip olan Şam ve Humus vilayetleri gibi ayrı idari birimlere bölündüğünü göstermektedir.
Abbasi Halifeliği’nin etkisinin azalmasıyla birlikte, Levant’ta yerel emirlikler ve krallıklar ortaya çıkmış, bazıları neredeyse tamamen bağımsız olmuştur.
Levant’ın bazı bölgeleri, Abbasilerin rakipleri olan Fatımilerin kontrolüne geçmiştir.
Abbasi Halifeliği döneminde, yaklaşık 200 yıl süren Haçlı Seferleri sırasında Müslümanlar Levant’ın çeşitli bölgelerindeki kontrolü kaybetmiştir.
Haçlıların 1291’de Doğu’yu terk etmesinin ardından, Levant’ın kontrolü Mısır’daki Memlükler’e geçmiştir.
Memlükler, bölgeyi Şam, Halep, Hama, Trablus, Safed ve Karak’ı da kapsayan “niayabat” veya “krallık” olarak bilinen genellikle altı idari birim altında yönetmeye devam etmiştir.
Sayda ve Beyrut, Şam’a bağlıydı.
Osmanlı dönemi
16. yüzyılda Osmanlılar, Memlükleri yenerek Levant dahil olmak üzere İslam dünyasının büyük bölümüne hakim olacak bir imparatorluk kurmuşlardır.
Lübnanlı tarihçi Charles Haick, Biladü’ş-Şam olarak bilinen coğrafi bölgenin Osmanlı döneminde şekli ve düzeni sık sık değişen çeşitli siyasi birimlere bölündüğünü ifade etmektedir.
Uzun süre boyunca dört büyük idari birim (eyalet) vardı: Halep Eyaleti, Şam Eyaleti, Trablus Eyaleti ve Sayda Eyaleti. Her eyalet “sancak” adı verilen daha küçük idari birimlerden oluşuyordu.
Beyrut, uzun süre Osmanlı İmparatorluğu’na bağlı bir sancak olarak kalmış ve Sayda Vilayeti’ne bağlıydı.
Zamanla Osmanlı İmparatorluğu’nun etkisi azalmaya başlamış, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa döneminde bağımsızlık hareketleri güçlenmiştir.
19. yüzyılın önemli olayları, bölgenin idari bölünmesini etkilemiştir.
1850’de Halep’te, 10 yıl sonra Lübnan Dağı ve Şam’da meydana gelen kanlı mezhepsel çatışmalar birçok Hıristiyanın hayatını kaybetmesine neden olmuş ve Avrupa’da büyük bir infiale yol açmıştır.
Bu olayların ardından, Osmanlı yetkilileri Levant’ı oluşturan birimlerin idari sisteminde değişiklikler yapmaya karar vermiştir.
İlk olarak, dağ bölgesinin yerlisi olmayan bir Hristiyan lider tarafından yönetilen ve bir dereceye kadar özerkliğe sahip olan Lübnan Dağı Mutasarrıflığı kuruldu.
Ardından 1864 yılında Şam, Trablus ve Sayda idari birimlerini kapsayan Suriye Vilayeti kuruldu.
Charles Haick, yeni vilayete “Suriye” adının verilmesinin, bu ismi öneren yerel elitler arasında tarihsel bir farkındalığı yansıttığını savunuyor.
Şam ve Beyrut, yeni kurulan Suriye Vilayeti’nin başkenti olma onuru için yarışırken, Osmanlılar Şam’da karar kılmıştır.
Osmanlılar daha sonra Kudüs Mutasarrıflığı’nın kurulduğunu ilan etmiş ve daha önce Sayda ve Trablus vilayetlerinde bulunan toprakları içeren Beyrut Vilayeti adında yeni bir idari birim oluşturmuşlardır.
Birinci Dünya Savaşı ve Lübnan ile Suriye’nin kuruluşu
19. yüzyılın Osmanlı Levantı üzerindeki etkisi önemli olmuştur. 20. yüzyıl, bölgedeki birçok değişimi beraberinde getirmiştir.
<
