Aşırı işlenmiş gıdaların beyin üzerindeki olası etkileri, sağlık uzmanları arasında endişelere yol açıyor.
Bu tür gıdaların yüksek miktarda tüketilmesinin, beyinde meydana gelen değişiklikler nedeniyle, bu gıdalardan uzak durmayı zorlaştırabileceği ifade ediliyor. Özellikle genç bireylerin bu durumdan daha fazla etkilendiği vurgulanıyor.
‘Haz tuzağı’
Beyindeki dopamin salınımı, haz duygusunu tetikler. Uyuşturucu, para, olumlu deneyimler ya da yiyecek gibi faktörler, beyin tarafından benzer bir şekilde algılanıyor.
Nörobilimci Nora Volkow, bu durumu evrimsel hayatta kalma içgüdüsü ile ilişkilendiriyor: “Tarih boyunca, yiyecek kıtlığı yaşandı” diyor. Bu nedenle hayatta kalmak için böyle bir motivasyona ihtiyaç duyuluyordu.
Beslenme yoluyla salınan dopamin miktarı, uyuşturucular gibi bağımlılık yapıcı maddelere kıyasla daha düşük ve daha yavaş bir şekilde gerçekleşiyor.
Yiyecekler daha az bağımlılık yapıcı olsa da, erişilebilirlikleri, kolaylıkları ve düşük maliyetleri, bu gıdalardan kaçınmayı zorlaştırıyor.
Araştırmalar, özellikle aşırı işlenmiş gıdalar gibi yüksek yağ ve şeker içeren bazı yiyeceklerin, diğerlerine kıyasla daha fazla ödül hissi yarattığını gösteriyor.
Psikolog Dr. Douglas Lisle, bu durumun biyolojik içgüdülerin “en az acı ve çabayla en fazla hazzı aramanızı” önerdiği için bir “beslenme haz tuzağına” yol açabileceğini belirtiyor.
Dopamin, alışkanlık kazanma, arzu duyma ve tekrarlama süreçlerinde rol oynayan glutamat adlı nörotransmitter ile de etkileşimde bulunabiliyor.
Aşırı işlenmiş gıda nedir?
Aşırı işlenmiş gıdalar için tek bir tanım bulunmamakla birlikte, genel olarak “ev yemeklerinde bulunmayan maddeleri içeren gıdalar” olarak tanımlanıyor.
Bu gıdalar, genellikle görünüm, tat veya doku gibi unsurları daha çekici hale getirmek için kimyasal, renklendirici ve tatlandırıcı gibi katkı maddeleri içeriyor.
Örnekleri arasında gazlı içecekler, şekerler ve tavuk paneleri yer alıyor.
Ancak ilk bakışta akla gelmeyen ekmek, kahvaltılık gevrekler ve yoğurt gibi bazı diğer gıdalar da bu kategoriye dahil olabiliyor.
İşlenmiş gıdalar, meyve, sebze, kuruyemiş ve yumurta gibi işlenmemiş gıdalarla işlenmiş içeriklerin bir araya geldiği yiyecekleri ifade ediyor.
Örneğin, buğday unu, su, tuz ve mayadan yapılan bir ekmek “işlenmiş gıda” sayılırken; eğer ekmeğin içinde emülgatör, renklendirici veya koruyucu madde varsa bu ekmek “aşırı işlenmiş gıda” kategorisine giriyor.
BBC için yapılan deney
Bir BBC belgeselinde Dr. Chris van Tulleken, bir ay boyunca yüzde 80 oranında aşırı işlenmiş gıda tüketti.
Bu oran, bir araştırmaya göre İngiltere’de nüfusun beşte birinin tükettiği miktardan daha azdır.
Dört haftalık deney süresince beyin aktivitesi tarandı ve ödül ile ilgili bölgelerin tekrarlayan otomatik davranışları yönlendiren bölgelerle bağlantılı olduğu gözlemlendi.
Van Tulleken, bu bağlantıların “daha önce mevcut olmayan” türden olduğunu belirtti ve bunun alkol veya sigara gibi bağımlılık yapıcı maddeleri kullanan kişilerin beyinlerinde görülen tepkiyle benzerlik taşıdığını ekledi.
Deneyin ardından meydana gelen değişiklikler, altı haftadan uzun bir süre devam etti.
Ödül mekanizmasını harekete geçiren yiyeceklerin sürekli ve sık tüketilmesi, bu yiyecekleri tüketme yönündeki “güçlü dürtülerin kontrol edilmesi” yeteneğinin kaybına yol açabiliyor.
Dr. Lisle, dopaminin ne kadar çok tetiklenirse, etkisinin o kadar azaldığını ve aynı keyfi sürdürebilmek için daha fazla yiyeceğe ihtiyaç duyulduğunu ifade ediyor.
Volkow’a göre, yiyeceğe baktığınızda, kokladığınızda ya da düşündüğünüzde bile dopamin üretimi artmaya başlıyor ve bu da yeme motivasyonunu artırıyor.
Volkow, “Bağımlılık ve obeziteyi özdenetim sorunları olarak görmek, beynimizdeki davranışlarımızı düzenleyen bölgelerin düzgün çalışmasına ihtiyaç duyduğumuzu göz ardı etmek demektir” diyor.
Gençler ve aşırı işlenmiş gıdalar
İngiltere’de Imperial College London (ICL) tarafından gerçekleştirilen bir araştırma, çocukların aldıkları kalorilerin yüzde 60’ının aşırı işlenmiş gıdalardan kaynaklandığını ortaya koydu.
Bu oran, bazı çocuklar için yüzde 78’e kadar çıkabiliyor.
Bazı araştırmacılar, ergenlerin “ödüllendirici yiyeceklerin” etkilerine daha duyarlı olduğunu öne sürüyor.
Bunun nedeni, beyinlerinin risk değerlendirme ve davranış kontrol etme yeteneklerinin yaklaşık 25 yaşına kadar gelişmeye devam etmesidir.
Ayrıca, dopaminin özellikle ergenlik döneminde bol miktarda bulunduğu ve beynin ödülleri hızla öğrendiğine dair kanıtlar mevcut.
ICL araştırması, çocuklukta edinilen yeme alışkanlıklarının yetişkinlik döneminde de devam edebileceğine dikkat çekiyor.
