Suriye‘de 8 Aralık 2024 tarihinde 61 yıllık Baas rejiminin sona ermesiyle radikal İslamcı El Kaide bağlantılı Hayat Tahrir eş-Şam (HTŞ) örgütünün lideri Ahmed Şara, ülkenin geçici devlet başkanı olarak göreve başladı.
Yeni hükümet, sekiz aylık bir süredir birleşik bir Suriye ordusu oluşturma ve merkezi yönetimi güçlendirme çabalarını sürdürüyor.
Bununla birlikte, ülkenin kuzeydoğusunda 13 yıl önce kendi yönetimlerini kuran ve geçmişte ABD desteği alan Kürtlerin ağırlıkta olduğu Suriye Demokratik Güçleri (SDG) ile Şam arasında gerçekleştirilen görüşmelerde ilerleme kaydedilemiyor.
Suriye’nin güneyinde ise Dürziler, kendi milis güçlerini kurarak yeni orduyu bölgelerinde istemediklerini ifade ediyor. Daha özerk bir güvenlik sistemi ve yönetim talep ediyorlar.
İsrail, “Dürzileri koruma” bahanesiyle başkent Şam ve Süveyda’daki Suriye ordusunu hedef alıyor.
Aleviler ise Mart ayında kendilerine yönelik saldırıların Şam tarafından desteklendiğine inanıyor ve yeni yönetime güven duymuyor.
Bugün Suriye’de yaşanan çatışmalar ve sonuçsuz kalan diplomatik görüşmeler, HTŞ merkezli yeni yönetime güvenmeyen azınlıklar ve onların destekçisi olan bölge ülkeleriyle birleşiyor.
Bu durum, Suriye’nin bölünmesine ya da vekil güçlerin de dahil olduğu yeni bir iç savaşa sürüklenip sürüklenmeyeceği sorusunu gündeme getiriyor.
Suriye üzerine çalışan ve iç savaşı ile ülkedeki grupları uzun yıllardır takip eden uzmanlarla görüşmeler yapıldı.
İç savaş gerçekten bitti mi, entegrasyon mümkün mü?
Ortadoğu üzerine çalışan Demokrasilerin Savunulması Kurumu’ndan araştırma analisti Ahmad Sharawi, Suriye’deki iç savaşın farklı bir boyutta devam ettiğine inanıyor.
Sharawi, “Esad rejimi devrildiğinde birçok kişi Suriye’de iç savaşın sona erdiğini düşündü. Ancak ben buna karşı çıktım; savaşın sadece farklı bir çerçeveye evrildiğini belirttim. Yeni bir liderlik altında aynı dinamikler devam ediyor” diyor.
Medeniyet Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü’nden Doç. Dr. Helin Sarı Ertem, Suriye’deki karmaşanın ve çatışmaların sürmesinin beklenen bir durum olduğunu ifade ediyor.
Ertem, “Kısa sürede tam bir uyum ve güven sağlamak mümkün değil” diyerek ekliyor:
“13 yılı aşkın bir iç savaştan, yüzlerce farklı siyasi ve askeri fraksiyondan bahsediyoruz. Bunların mevcut aşamaya gelmesi bile çok zordu. Dolayısıyla zorlukların devam etmesi bekleniyor.”
Ahmad Sharawi, Suriye’deki yeni yönetimin, entegrasyonu sağlama çabalarına rağmen hiçbir etnik ve dini grubun güvenini kazanamadığını düşünüyor.
Sharawi’ye göre, ülkedeki son çatışmaların bu durumu etkilediği vurgulanıyor:
“Özellikle batı ve güneyde yaşanan şiddet olayları, halihazırda Şam’la ön anlaşma imzalamış olan Kürtlerin yeni yönetimle entegrasyon planlarına şüpheyle yaklaşmasına neden oluyor. Ahmed Şara’nın azınlıkların taleplerini dinlemediği görüşündeler.”
Suriyeli Kürtlerin önde gelen siyasetçilerinden İlham Ahmed, BBC Türkçe‘de 17 Temmuz’da yayımlanan röportajında bağımsız bir devlet istemediklerini, ancak Şam’la entegrasyonu önemsediklerini ve bunun için daha fazla diyaloğa ihtiyaç duyduklarını belirtmiştir.
‘Şara kontrolü hiçbir zaman sağlayamadı ki’
Ahmed Şara, Suriye’yi 24 yıl yöneten Beşar Esad’ı devirip başkanlık sarayına girdiğinde, tüm silahlı grupları tek bir ordu komutası altında toplayacağını ve hiçbir silahın devlet kontrolü dışında kullanılmayacağını ifade etmişti.
Ancak bu sözlerinin üzerinden sekiz ay geçmesine rağmen bunu başaramadı.
Singapur Ulusal Üniversitesi Ortadoğu Çalışmaları Enstitüsü’nde görevli gazeteci ve akademisyen James Dorsey, “Şara kontrolü hiçbir zaman sağlayamadı ki şimdi kaybediyor olsun” diyerek durumu özetliyor:
“‘Haydi şimdi herkes bir komuta merkezi altına girecek, silahlarınızı merkezi orduya verip bireysel olarak orduya katılın’ diyerek birleşik bir ordu yaratmak kolay değil.”
Dorsey, entegrasyonun imkansız olmadığını, ancak çok zorlu ve uzun bir süreç olduğunu belirtiyor:
“Şara’nın bir cihatçıdan daha ılımlı bir siyasetçiye dönüşmesinin samimi olduğuna inanıyorum. Ancak etrafındaki eski HTŞ’li yetkililerin ve ordudakilerin aynı çizgide olup olmadığını bilmiyoruz.”
Helin Sarı Ertem de Suriye’nin geçici devlet başkanının tartışmalı bir figür olsa da “ehven-i şer” olduğunu ifade ediyor:
“Suriye’de devam eden güvenlik sorunu var. Bu hafta görüldüğü üzere başkente hala füze atabilen bir İsrail gerçeği mevcut. Ayrıca ülke halkı, özellikle de azınlıklar, etnik ve mezhepsel bağlamda kendilerini tehlikede hissetmeye devam ediyor. Yeni rejimin sunduğu güçlü bir anayasal garanti henüz yok.”
Sharawi, Suriye’de entegrasyonun mümkün olabileceği ancak bunun için Şara’nın “Ben Esad’ı devirdim, her şeye ben karar veririm” tutumundan vazgeçmesi gerektiğini savunuyor:
“Tarih boyunca Suriye’de bunu gördük. Kim Şam’a girerse, tüm kuralları o koyuyor ve ülkeyi tek başına yönetiyor. İç savaşların ve siyasi çatışmaların temelinde bu yatıyor.”
“Şara’nın Suriye’de birçok farklı etnik ve dini grubun yaşadığını anlaması ve bu yönetim tarzının işe yaramadığını fark etmesi gerek.”
Federalizm seçeneği masada mı?
Entegrasyonun sağlanamaması durumunda Suriye’de federal bir sistem kurulmasının mümkün olabileceği öngörülüyor.
Helin Sarı Ertem, bölgedeki diğer örneklere bakarak Suriye için federalizmin “ideal yönetim biçimi” olmadığını belirtiyor:
“Federatif bir Suriye, gelecekte bölünme senaryolarıyla ve farklı bölgesel güçlerin manipülasyonlarıyla yine gündemde olacaktır.”
James Dorsey ise “Prensipte federasyon iyi bir fikir, ancak buna izin vermeyecek bölgesel güçler mevcut” diyerek ekliyor:
“Birçok ülke ve Suriye’deki bazı gruplar, bunu Suriye’nin parçalanmasının ilk adımı olarak değerlendiriyor. Bu kaygı temelsiz değil. Örneğin Türkiye, sınırında bir başka otonom Kürt devleti istemiyor.”
Suriye’de vekil güçlere yenileri eklendi
Suriye’deki silahlı grupların, bölge ülkelerinin desteğiyle birbirleriyle çatışması, gelecekte vekil güçlerin savaşına ve bölgeyi etkileyen daha büyük çatışmalara yol açabilir mi?
Ahmad Sharawi, Şara’nın yönetimi devralmasının ardından Suriye’deki vekil güçlere yenilerinin eklendiğini, bunun da daha büyük çatışmalara giden yolu açacağını ifade ediyor:
“Süveyda’da Dürzi milislerden oluşan Süveyda Askeri Konseyi isimli, İsrail destekli yeni bir oluşum mevcut.”
“Suriye Milli Ordusu, Türkiye tarafından destekleniyor. Yeni orduya entegre oldular fakat hâlâ ordunun komuta zincirinden emir almıyor, kendi milis liderlerinden talimat alıyorlar. Gelecekte bir çatışma çıkması durumunda bu grupların Türkiye’den emir alarak hareket etmesi
