14 Temmuz 1960’ta, tam 65 yıl önce, resmi bir bilim eğitimi ya da diploması bulunmayan genç bir İngiliz kadın, Tanzanya’daki Gombe Stream Yaban Hayatı Koruma Alanı’na iniş yaptı.
Yapacağı öncü çalışma, vahşi şempanzeler üzerine bilgi birikimimizi derinden etkilemenin yanı sıra, insanlık tanımımızı da yeniden şekillendirecekti.
O dönem yalnızca 26 yaşında olan Jane Goodall, hayvanlarla birlikte yaşama ve onları gözlemleme arzusunu uzun zamandır besliyordu.
1986 yılında BBC’de Terry Wogan ile gerçekleştirdiği mülakatta, bu tutkusunu şöyle ifade ediyordu:
“Görünüşe göre, bir buçuk ya da iki yaşlarındayken bile böcekleri ve her şeyi incelemeye başlamışım.”
“Bu ilgi yavaş yavaş gelişti ve büyüdü. Dr. Dolittle ve Tarzan kitaplarını okumaya başladım. Hedefim Afrika olmuştu.”
Okuldan mezun olduktan sonra Goodall, sekreterlik kursuna katıldı ve garsonluk ile film prodüksiyon asistanlığı yaparak çocukluk hayalini gerçekleştirmek için para biriktirdi.
1957 yılında, Kenya’nın Nairobi kentinde yaşayan bir arkadaşını ziyaret etmek için yeterli parayı biriktirdi.
Orada, hayvanlar hakkında konuşabilme umuduyla ünlü Kenyalı paleoantropolog Profesör Louis Leakey ile görüşme ayarladı.
Leakey, sekreterini yeni kaybetmişti. Goodall’ın kararlılığı ve Afrika yaban hayatına dair kendi kendine öğrendikleri, Leakey’i oldukça etkiledi ve ona Nairobi’deki doğa tarihi müzesinde asistanlık teklif etti.
Leakey, aynı zamanda Goodall’ın akıl hocası olacaktı.
1986 yılındaki programda, Leakey’in kendisine “Şempanzeleri inceleyecek birini arıyorum çünkü onların davranışlarının, insanın erken dönem davranışını anlamamızda önemli ipuçları verebileceğini düşünüyorum” dediğini anlattı.
Leakey, Goodall’ın bilimsel eğitim eksikliğini bir engel değil, bir avantaj olarak gördü. Bu durum, Goodall’ın gözlemlerinin mevcut bilimsel teorilerle sınırlı kalmayacağı anlamına geliyordu.
Gombe Koruma Alanı’na yaptığı ilk yolculukta Goodall yalnız değildi. O dönemin sömürge yönetimi güvenlik protokolleri gereği yanında bir refakatçi bulundurması gerekiyordu.
BBC’deki programında “Başta kendi başıma kalmama izin verilmedi” diye ifade etti.
“O dönemde İngiliz hükümeti, genç bir kızın ormana yalnız gitmesini neredeyse ahlaksız buluyordu. Bu nedenle bir refakatçi seçmem gerekiyordu ve annem üç aylığına bana katıldı.”
İlk aylar oldukça zorlu geçti. Goodall ve annesi, birlikte kaldıkları eski bir askeri kamp çadırında sıtmaya yakalandı.
Goodall iyileşip kamp alanına geri dönebildiğinde bile yalnız gitmesine izin verilmedi; yanında yerel bir rehber olmalıydı. Ancak şempanzeler, ayak seslerini duyduğunda hemen çalılıkların arasına kaçıyordu.
Goodall, orman yollarını öğrenip yoğun bitki örtüsünde nasıl hareket edeceğini kavradı. Ormanın içindeki tepelerde yalnız başına yürümeye başladığında, iki vadiye bakan bir tepeden dürbünüyle ürkek primatları gözlemlemeye başladı.
Bu süreçte alışılmışın dışında bir yöntem geliştirdi. Her gün beslenme alanına giderek maymunlara daha da yaklaşmayı hedefledi. Doğal ortamlarında yanlarında oturarak onları yakından gözlemlemeyi amaçladı.
Alet kullanımı ve iletişim
Goodall, 2014’te BBC’nin Witness History programına verdiği mülakatta “Her gün aynı renk kıyafetler giyiyordum ve sanırım en önemli şey, hiçbir zaman onları zorlamamam oldu” dedi.
Yakınlaşma sürecini şöyle anlattı:
“Hiçbir zaman çok yakına gitmeye çalışmadım. Şempanzelerin geleceğini bildiğim meyve ağaçlarının yakınında beklerdim. Başlangıçta, onlar ayrıldığında peşlerinden gitmezdim çünkü bunun fazla ileri gitmek olacağını düşünüyordum. Böylece yavaş yavaş beni zararsız biri olarak kabul etmeye başladılar.”
Şempanzeler onu görmezden gelmeye başladığında, Goodall saatlerce sessizce oturarak daha önce hiç belgelenmemiş olan karmaşık sosyal yapıyı gözlemleyebiliyordu.
Şempanzelerin sanıldığı gibi otobur değil, omnivor olduklarını fark etti. Ayrıca et avında birbirleriyle iletişim kurduklarını keşfetti.
Aile bağlarının gücünü ve her bireyin kendine özgü karakterinin davranışlarını nasıl etkilediğini gözlemledi.
Wogan’a verdiği mülakatta, “Şempanze toplumunda bir dişi tüm erkekler tarafından çiftleşme için seçilebilir ya da bir erkek onu yanına alır ve onunla kalır. Erkekler arasında da çok güçlü bağlar vardır” şeklinde konuştu.
“Yaşadıkları yerin sınırlarında devriye gezerler, yabancıları dışarıda tutar, yeni genç dişileri içeri alırlar ve topluluk içindeki tüm yavrulara nazik, hoşgörülü, koruyucu bir baba gibi davranırlar.”
Goodall, o dönemde bilimsel araştırmalarda geleneksel olan numaralandırma sistemi yerine her şempanzeye isim vermeyi tercih etti. Çünkü her birinin farklı bir kişiliğe sahip olduğunu gözlemlemişti.
Bir erkek şempanzeye David Greybeard adını verdi. Greybeard’ı izlerken, onun araç yapıp kullandığını fark etti. O dönemde bilim insanları, yalnızca insanların bu yeteneğe sahip olduğuna inanıyordu.
Alet yapımı, soyut düşünceyi ve geleceğe dair planlama yetisini içerdiği için insan olmanın temel tanımlarından biri olarak kabul ediliyordu.
“[Şempanzeler] bizden sonra alet olarak en fazla nesneyi kullanan canlılar” diyordu.
Wogan’ın programında anlatmaya devam etti:
“Örneğin, termitleri yemek için yapraklarını sıyırdıkları bir çubuğu modifiye ediyorlar. Vahşi karıncalarla beslenirken uzun bir dalın kabuğunu soyuyorlar. Ulaşamadıkları bir delikten su içmek için yaprakları buruşturuyorlar ve bunu kanlarını silmek için de kullanıyorlar.”
Ayrıca silah da yapabiliyorlar. Taş atıyor, gözdağı vermek ya da vurmak için dal kullanıyorlar.
O dönemde bu düşünceler devrim niteliğindeydi ve yıllardır kabul gören bilimsel yaklaşımlara meydan okuyordu.
O zamandan bu yana, hayvanlar aleminin farklı türlerinde de alet kullanımına dair kanıtlar bulunmuştur. Örneğin, Endonezya’daki ahtapotlar insanlar tarafından atılmış hindistan cevizi kabuklarını zırh olarak kullanıyor.
Yeni Kaledonya kargaları ise ağaç kabuğundaki larvaları çıkarmak için gagalarıyla dalları ya da telleri büküp kanca yapıyorlar.
Goodall, sessizce şempanzeleri izlerken, onların aile bağlarının ve sözsüz iletişimlerinin insanlar kadar karmaşık olduğunu fark etti.
“Şempanzeler ayrılıktan sonra tekrar karşılaştıklarında el ele tutuşurlar, birbirlerine sarılırlar, öpüşürler” diyordu.
Wogan röportajında, bu benzerliğin Batı’da çocukların nasıl yetiştirildiği konusunda yeni sorular doğurduğunu belirtti.
Goodall, zor bir çocukluk geçiren şempanzelerin durumunun, çocuklar için de geçerli olduğunu savunuyordu:
“Eğer bir çocuğu gece ağ
