.
Uzun yıllardır Alzheimer hastalığının olası nedenleri ve tedavi yöntemleri üzerinde çalışan Prof. Ruth Itzhaki, dünya genelinde yaklaşık 57 milyon insanı etkileyen bu önemli sorunu çözmek için yeni bir adım atma peşinde.
Demansın bir türü olan bu beyin hastalığı, bireylerin hafızalarını kaybetmelerine ve zamanla kimliklerini yitirmelerine neden olmaktadır.
Birleşik Krallık’taki Manchester Üniversitesi’nde görev yapan Prof. Itzhaki, yaygın virüslerin Alzheimer hastalığının gelişiminde etkili olabileceğini öne süren ilk sinirbilimcilerden biridir.
Ancak bu araştırmalarını sürdürmek oldukça zorlayıcı olmuştur.
Prof. Itzhaki, “Bilimsel makalelerimizi kabul ettiremediğimiz için akademik dergilerde yayın yapamıyorduk. Bu durum, yeni araştırmalar için gerekli finansmana ulaşmamızı da engelliyordu. Yetersiz fonlarla çalışmalarımızı devam ettirmek oldukça zorluydu” ifadelerini kullanıyor.
Prof. Itzhaki, “Çalışmalarımız o dönemde daha fazla ilgi görseydi, bugün demansın nedenleri ve bu konuda nasıl mücadele edileceği hakkında çok daha fazla bilgi sahibi olabilirdik” şeklinde açıklama yapıyor.
Ancak son yıllarda durum değişmeye başlamış gibi görünüyor.
Son dört yıl içinde, genelde viral enfeksiyonları tedavi etmek için kullanılan aşılar ve antivirallerin Alzheimer’ı önlemedeki potansiyeli üzerine ilk klinik denemeler başlatılmıştır.
Enflamasyonun Rolü
Otuz yıl önce Amiloid Şelalesi Hipotezi, Alzheimer’ın başlıca açıklaması olarak ilgi görmeye başladı.
Bu hipotez, beyindeki enflamasyonun (yangı) beta-amiloid adı verilen bir proteinin birikimini tetiklediğini öne sürmektedir.
Bu birikim, bulutumsu plaklar veya kümeler oluşturarak sinir hücreleri (nöronlar) arasındaki iletişimi engellemeye başlar.
Ayrıca, beyinde bulunan bir başka protein türü olan Tau da bu birikimden etkilenmekte ve sinir hücreleri içinde düğümlenmektedir.
Tau proteini, normalde nöronların şekillerini korumalarına yardımcı olur ve böylece sinir hücreleri etkili bir şekilde sinyalleri taşır ve birbirleriyle iletişim kurar.
Plak birikimi ve düğümlenmiş Tau proteininin etkileri bir araya gelince, sinir hücrelerinin işlevi bozulmakta ve bu durum nöronların ölmesine yol açmaktadır. Bunun sonucunda hafıza kaybı, muhakeme güçlüğü, ruh hali değişiklikleri ve Alzheimer’ın diğer belirtileri ortaya çıkmaktadır.
São Paulo Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden araştırmacı nörolog Roberta Diehl Rodriguez, “Ancak bu iki proteinin beyinde birikmesine neden olan unsurları hala tam olarak bilmiyoruz” diyor.
Virüsler Demansı Tetikleyebilir mi?
Günümüzde virüslerin, vücutta uzun süre uykuda kalabildiği ve yeniden aktive olmadan önce uzun bir süre bekleyebildiği bilinmektedir.
Kırk yıl önce Prof. Itzhaki, insan beynindeki herpes simpleks virüsü tip 1 üzerine ilk araştırmalarını yürütmeye başladı. Bu virüs, uçuğa neden olan son derece yaygın bir virüstür ve nüfusun yaklaşık %70’inde bulunduğu düşünülmektedir.
Bu öncü çalışmalar, virüsün beyinde bulunduğuna dair ilk gözlemlerdir. O dönemde merkezi sinir sisteminin bu virüslerden korunan bir bölge olduğu düşünülüyordu.
Prof. Itzhaki, “Zamanla, herpesin yaşam boyunca yeniden aktif hale gelmesinin, sinir hücrelerinde hasara yol açacak olayları tetikleyip tetiklemeyeceği hakkında spekülasyon yapmaya başladık” diyor.
O dönemde, Alzheimer teşhisi konmuş ve hastalığa yakalanmamış bireylerin beyinlerinde bu virüsün varlığı bilim insanlarını şaşırtmıştı.
Bu durum, virüsü taşıyan bazı bireylerde demans gelişirken diğerlerinde neden gelişmediğini açıklamak için genetik gibi başka faktörlerin de etkili olması gerektiği sonucuna götürdü.
1990’larda, Prof. Itzhaki’nin liderliğindeki ekip, laboratuvar farelerinde herpes simpleks virüsünün beynin beta-amiloid proteininin yoğun olarak biriktiği bölgelerinde daha fazla yoğunlaştığını gözlemledi.
Bu, yeni bir teoriyi gündeme getirdi: Bu protein, virüsü etkisiz hale getirmek amacıyla sinir sistemi tarafından bir savunma mekanizması olarak üretiliyor olabilir mi?
Bu moleküllerin yapışkan bir görünümü olduğu biliniyor ve virüsün çoğalmasını engelleyerek daha büyük bir bağışıklık tepkisi başlamadan önce virüsü yakalayabiliyorlar.
Ancak herpes virüsü uzun süre uykuda kalabildiği ve yaşam boyunca tekrar tekrar aktive olabildiğinden, bu durum beyinde tekrarlayan iltihaplanmalara ve dolayısıyla sürekli beta-amiloid üretimine yol açabilir.
Sonuç olarak, bir zamanlar koruyucu bir mekanizma olarak görev yapan bu proteinin, nöronlara zarar vererek ve nihayetinde ölümlerine neden olarak sorun haline geldiği düşünülmektedir.
Aşıların Rolü
Peki, bu durumu önlemek için ne yapılmalı?
2013 yılında Galler hükümeti, zona aşısı kampanyası başlatmış fakat oldukça sınırlı bir uygulama gerçekleştirmiştir.
Zona, varisella-zoster virüsünün yeniden aktive olmasından kaynaklanan ve ciltte ağrılı bir döküntüye yol açan bir hastalıktır.
Galler’deki 2013 aşı kampanyasında, aşı yalnızca 2 Eylül 1933 ile 1 Eylül 1934 tarihleri arasında doğan bireylere yapılmıştır.
ABD’deki Stanford Üniversitesi Tıp, Epidemiyoloji ve Nüfus Sağlığı Bölümü’nden Prof. Pascal Geldsetzer, “Klinik bir araştırmaya benzer bir durumda, birçok açıdan birbirine benzer iki grup karşılaştırılabilirdi ve aralarındaki ana fark zona aşısı olma imkanıydı” değerlendirmesinde bulundu.
Analiz sonuçları, aşı yaptıran bireyler arasında takip eden yedi yıl içinde demans teşhisi konma olasılığının ortalamadan %3,5 daha düşük olduğunu göstermiştir. Bu oran oldukça dikkate değerdir.
Prof. Geldsetzer, “Çalışmamız, bu koruyucu etkinin büyük olduğunu ve demans tedavisinde mevcut farmakolojik araçları aştığını ortaya koyuyor” şeklinde ifade etti.
Peki, bu etkinin arkasındaki neden nedir?
Prof. Geldsetzer, “Artan sayıda kanıt, özellikle sinir sistemi üzerinde etkili olan ve hayatımızın büyük bir kısmında orada kalan virüslerin demans gelişiminde rol oynayabileceğini gösteriyor” diyor.
Zona aşısı, virüsün yeniden aktive olmasını engelleyerek enflamasyon ve beta-amiloid üretimini tetikleyen unsurların önüne geçiyor.
Prof. Geldsetzer, “Aşıların bağışıklık sistemi üzerinde, belirli bir patojene karşı antikor üretimini teşvik etmekten çok daha geniş kapsamlı etkiler yarattığına dair elimizde giderek artan kanıtlar var” diyerek ekliyor:
“Bu daha geniş immünolojik etki, diğer hastalıklara karşı da fayda sağlayabilir.”
Kısa süre önce yayımlanan çalışmanın yazarı, şimdi gönüllülerin gruplara ayrıldığı ve aşılamanın zaman içinde demansa karşı etkilerinin değerlendirildiği geleneksel bir klinik çalışmayı yürütmek istiyor.
Prof. Geldsetzer, “Eğer zona aşısı demansın başlamasını gerçekten önleyebilir veya geciktirebilirse, bu çok büyük bir keş
